Əxlaq və xarakter

«Alim olmaq asandır, adam olmaq çətin» — tez-tez eşitdiyimiz və ya işlətdiyimiz bir ifadədir.

Bəs «adam olmaq» nə deməkdir? Adamlığı ölçmək üçün hansı meyarlar var?

Adam olmaq:

fəzilətli, müdrik, mədəniyyətli, ədalətli, şərəfli və ləyaqətli olmaq deməkdir;

ədəbli, nəzakətli, fərasətli, hörmətcil, özünü öyməyən və təvazökar olmaq deməkdir;

ölçüb-biçən, tarazlığını qoruyan, ardıcıl olan və dik dura bilən biri olmaq deməkdir;

sözünün ağası, namuslu, pula və vəzifəyə pərəstiş etməyən, oğurluq etməyən, başqasının haqqını yeməyən olmaq deməkdir;

yalan danışmayan, dediklərini inkar etməyən, başqalarına böhtan atmayan, şəxsi mənfəət naminə başqalarını satmayan, haqqı müdafiə edən olmaq deməkdir;

ikiüzlü olmayan, başqalarına kin saxlamayan, insanları bir-birinə qarşı qoymayan, sevməyi bacaran olmaq deməkdir.

Əsl dəyər bilikdə deyil, insanlıqdadır. Hörmət etməyi bacaran qəlbdə sevgi də, ədalət də özünə yer tapar.

Həyatda bərkə-boşa düşmüş birinin dilindən:

Artıq özümü kimsəyə sevdirməyə çalışmıram. Məni bəyənməyənlərin hər zaman bir bəhanə tapa biləcəyinin fərqindəyəm.

Artıq öz qiymətimi bilirəm və özümü heç kimə sübut etmək məcburiyyətində olmadığımın fərqindəyəm.

Artıq özündən razı, lovğa və təkəbbürlü kəslərə həyatımda yer vermək istəmədiyimin fərqindəyəm.

Artıq istəyənin bir məqsədinin, istəməyənin isə həmişə bir «amma»sının olduğunun fərqindəyəm.

Artıq qeybət edən biri ilə sirrimi bölüşmürəm, çünki qeybətcil adamın sirr saxlaya bilmədiyinin fərqindəyəm.

Artıq inadkar insanları inandırmağa, yola gətirməyə çalışmıram, çünki inadkarı yolundan döndərməyin mümkün olmadığının fərqindəyəm.

Artıq yalan danışan, boş vədlər verib sözünə əməl etməyən adamların həyatımdan çıxmasını istədiyimin fərqindəyəm.

Artıq bağışlamağı bacarmayan, mərhəmətsiz və sərt insanlardan uzaqlaşıram. Yalnız səhv edəndə üzr istəməyi bacaran insanlara dəyər verməli olduğumun fərqindəyəm.

Artıq kimin yanında «özüm» oluramsa, o adamın yanında daha xoşbəxt olduğumun fərqindəyəm.

Əsl yetkinlik başqalarını dəyişməkdə deyil, kimi həyatına buraxıb kimdən uzaqlaşacağını bilməkdədir.

Əgər ağzını gözəl bir söz söyləmək üçün açmayacaqsansa, heç açma.

Sözün gücü onu yerində və xeyirli işlətməkdədir. Deməyə dəyər sözün yoxdursa, sükut daha ucadan danışır.

Ağızlara söz, ayaqlara toz olma!

Ləyaqətini qoru: elə yaşa ki, nə dilə-dişə düşəsən, nə də ayaqlar altındakı toz kimi dəyərsizləşəsən.

Bir arıçı yığdığı balı satmaq üçün qablara doldurub baqqalın yanına gətirir. Sövdələşib qiymətdə razılığa gəlirlər və balı tərəzidə çəkməyə başlayırlar.

Baqqalın bircə kiloluq daşı olduğu üçün pətəkləri əli ilə qıra-qıra tərəzinin gözünə qoyur, balı kilo-kilo çəkir. Ancaq hər dəfə pətəyi tərəziyə qoymazdan əvvəl bala bulaşmış barmaqlarını yalamağı da unutmur.

Bir dəfə, iki dəfə, üç dəfə... Arıçı baxıb görür ki, balının bir qismi tərəziyə çatmadan baqqalın barmaqlarında qalıb dilinə gedir. Üz-gözünü turşudub narazılığını bildirir. Baqqal isə heç məhəl qoymadan barmaqlarını yalaya-yalaya balı çəkməkdə davam edir.

Nəhayət arıçının səbri tükənir:

— Ay əmi, belə olmaz axı, balın yarısını yalayıb qurtardın!

Ballı barmaqlarını yalamaqdan əl çəkməyən baqqal altdan-altdan gülümsəyib cavab verir:

— Ay qardaş, mənim bir qəsdim yoxdur. Bal tutan barmağını yalar.

İnsan ucundan bucağından qarışsa da qarışdığı işdən az-çox yararlanar.

Cahillə oturub bal yeməkdənsə, alimlə oturub quru çörək ye.

Yanında oturduğun adam səni ya yüksəldər, ya alçaldar. Cahilin şirinliyindənsə, alimin sadə çörəyi yaxşıdır.

Bir padşah rastlaşdığı sevimli bir uşağa bir qızıl pul verir, amma uşaq pulu götürmür. Padşah nədən almadığını soruşduqda uşaq deyir:

— Evə gedəndə anamla atam «bu pulu haradan oğurladın?» deyə soruşarlar.

— Sən də deyərsən ki, bunu padşah verib, — deyir padşah.

— Onda heç inanmazlar. Deyərlər ki, padşah versəydi, bu qədər az verməzdi, — deyə uşaq cavab verir.

Bu cavab padşahın çox xoşuna gəlir və o, uşağa bir kisə qızıl verir.

Böyük işlər ailədən, düzgün tərbiyədən başlayır. Dürüst böyüyən uşaq sabah dürüst insan olur.

İşsizə «hələ də işsizsən?»,

işləyənə «maaşın nə qədərdir?»,

övladsıza «hələ də uşağın yoxdur?»,

subaya «nə vaxt evlənirsən / ərə gedirsən?»,

hər kəsə «aaa, sən bunu bilmirdin?» —

bu sualları yerli-yersiz verməkdən çəkinək.

Bəzi suallar könül yaralayır. Verməkdən çəkindiyin hər ağrılı sual kiminsə çiynindən götürülmüş yükdür.

Kasıbın yanında malınızdan, xəstənin yanında sağlamlığınızdan, dərdlinin yanında xoşbəxtliyinizdən, məhbusun yanında azadlığınızdan, zəifin yanında gücünüzdən, övladsızın yanında övladınızdan, yetimin yanında valideynlərinizdən söhbət açmayın.

Qarşındakının olmadığı şeyi ona xatırlatma. Onun xatırlatmağa yox, anlayışına ehtiyacı var.

Dünyagörmüş biri eyni problemlərdən təkrar-təkrar şikayətlənən bir qrup insana belə bir dərs verir. Gülməli bir lətifə danışır; hamı ürəkdən qəhqəhə ilə gülür. Eyni lətifəni ikinci dəfə danışır; adamların yalnız bir hissəsi gülür. Həmin lətifəni üçüncü dəfə danışanda isə artıq heç kimin dodağı belə tərpənmir.

Çarə axtarmaq əvəzinə dönə-dönə eyni problemlərdən şikayət etmək də elə buna bənzəyir. Durmadan şikayətlənənə heç kim qulaq asmaz.

Təkrarlanan şikayət təkrarlanan zarafat kimi tez bezdirir. Dərdə çarə axtar; dönə-dönə sızlamaqla heç kim səni dinləməz.

Bir şahzadə taxta çıxmağa hazırlaşırmış. Amma qaydalara görə əvvəlcə evlənməli imiş. Uyğun namizəd seçmək üçün ölkənin ən gözəl qızlarını hüzuruna çağırtdırır.

Saraydakı xidmətçilərdən birinin qızı da şahzadəyə aşiq imiş. O da anasına şahzadənin hüzuruna çıxmaq istədiyini deyir. Anası qızını bu fikirdən daşındırmağa çalışsa da, qız qərarından dönmür və hüzura çıxmaqda israrlı olduğunu bildirir.

Gözlənilən gün gəlir. Saraya toplaşan gənc gözəl qızlar ən qəşəng libaslarını geymiş, bəzənib-düzənmiş, özlərini bəyəndirmək üçün əllərindən gələni etmişdilər.

Şahzadə qızların hər birinə bir toxum verir, onu dibçəkdə əkməyi və altı ay sonra yenidən hüzuruna gəlmələrini tapşırır. Ən gözəl çiçəyi yetişdirəni seçib onunla evlənəcəyini deyir. Qızlar toxumu alıb həyəcanla evlərinə dönürlər.

Saraydakı qız da aldığı toxumu dibçəkdə əkir. Səylə qulluq etməsinə baxmayaraq torpaqda heç cücərti belə əmələ gəlmir. O, hər yolu sınayır, bağbanlarla məsləhətləşir, yenə olmur. Altı ay tamam olanda qızcığaz boş dibçəklə saraya gəlməyə məcbur olur. Ondan fərqli olaraq digər qızlar gözəl çiçəklərlə dolu dibçəklərlə gəlirlər.

Seçim zamanı gəlir. Şahzadə salona daxil olur, qızların arasında dolaşıb dibçəkləri bir-bir gözdən keçirir. Sonda uca səslə xidmətçinin qızını seçdiyini elan edir.

Hamı məəttəl qalır. Digər qızlar bu qərara etiraz edirlər: axı boş dibçəklə gələn qız necə olur ki, gəlinliyə namizəd seçilir?

Şahzadə qərarının səbəbini belə açıqlayır:

— Bu gənc xanım ən dəyərli çiçəyi yetişdirib mənə gətirdi. O çiçəyin adı dürüstlük çiçəyidir. Sizə payladığım toxumların hamısı saxta idi, onların çiçək açması mümkün deyildi.

Ən dəyərli bəzək dürüstlükdür. İnsan zahiri görkəmi ilə deyil, doğru sözə və təmiz vicdana sahib olması ilə ucalır.

Düşüncələrimdən necə qurtula bilərəm?

Günlərin bir günü bir adam öz dövrünün alimlərindən birinin ziyarətinə gəlib soruşur:

— Əsiri olduğum acı düşüncələrdən necə qurtula bilərəm?

Alim ona cavab vermək əvəzinə ayağa qalxır, yaxınlıqdakı dirəyi qucaqlayıb var gücü ilə:

— Məni bu dirəkdən ayırın, canımı ondan qurtarın!.. — deyə bağırmağa başlayır.

Heyrətlə ona baxan adam soruşur:

— Niyə belə edirsən? Mən səni müdrik adam bilib imdad diləməyə gəlmişəm. Amma görürəm ki, sən müdrik birinə bənzəmirsən. Dirəyi sən özün tutmusan, o səni tutmayıb. Burax onu, canın qurtulsun!

Alim dirəyi buraxıb adama deyir:

— Sən öz sualına özün cavab verdin. Düşüncələr səni yox, sən onları tutub saxlayırsan! Burax getsinlər ki, sənin də canın qurtulsun.

Səni əzən düşüncələri sən özün tutub saxlayırsan; onları buraxmaq da elə sənin əlindədir. Baxış bucağını dəyiş, yükün yüngülləşər.

Dərdini sadə izah edən dərdlidir; gözəl izah edən «ədəbiyyatçı», halı ilə izah edən «aşiq», təbəssümü ilə örtən «arif»dir.

İnsan dərdini müxtəlif cür daşıyır: kimi danışır, kimi yazır, kimi susub gülümsəyir. Ən dərin dərd çox vaxt ən dərin sükutda gizlənir.

Allahım! Mənə ya çəkdiyim dərdlərə görə güc ver, ya da gücüm çatan qədər dərd.

Məhəmməd Füzuli

İnsan ya dərdinə tab gətirəcək güc, ya da gücünə uyğun dərd diləməlidir. Taqətini aşan yükün altına düşmə.

Heç bir şeyə dəyişməm

Bir günü,

gözəl bir günü,

günəşli bir günü

heç nəyə dəyişmərəm.

Onun üçün savaşı sevmərəm,

onun üçün zülmü sevmərəm,

onun üçün yalanı sevmərəm.

Bilirəm, yaşamaz günəşdə,

bilirəm, yaşamaz yan-yana eşqlə

nə haqsızlıq,

nə qorxu,

nə aclıq...

Necati Cumalı

Bir gözəl, günəşli gündə davaya, zülmə və yalana yer yoxdur. İşıqda haqsızlıq, qorxu və aclıq yaşaya bilməz.

Hər dərd insanlara söylənməz.

Gün gələr, səni o dərdinlə vurarlar.

Hər sirri hər kəsə açma. Bir gün həmin dərdinlə səni vura bilərlər — sözünü kimə deyəcəyini seç.

(Hindistan folklorundan)

Gənc bir oğlan yaşlı bir rahiblə «oyun oynamaq» fikrinə düşür. Bir quş tutur. Quşu əlinə alıb arxasında gizlədərək rahibdən soruşur:

— Ey müdrik qoca, de görüm, əlimdəki quş diridir, ya ölü?

Özlüyündə isə belə düşünür: əgər qoca «diridir» desə, quşu boğub öldürərəm; yox, «ölüdür» desə, əlimi açıb quşu uçuraram və beləcə onu pərt edərəm.

Müdrik qoca bir müddət düşünüb deyir:

— Əzizim oğlum, sənin sualının cavabı öz əlindədir.

Oğlan duruxub başını aşağı salır.

Qoca davam edir:

— Savaş və barış, cəza və əfv, yaxşılıq və yamanlıq — bunların hamısı sənin öz əlindədir. İnsanın həyat yolunu onun ağlı yox, niyyətləri müəyyən edir. Unutma ki, hər insan həm yaxşılıq, həm də yamanlıq etmək iqtidarındadır. Amma həmişə bir seçim var və bu seçim də bizim öz əlimizdədir.

Yaxşılıq da, yamanlıq da insanın öz seçimidir. Taleyimizi ağlımız yox, niyyətlərimiz müəyyən edir.

Bir gün Nyu-York ravvininin yanına Berkli Universitetinin bir məzunu gəlib ondan Talmudu öyrənməkdə kömək etməsini istəyir.

— Aramey dilini bilirsənmi? Xeyr? Bəs ivrit? Heç olmasa, uşaqlıqda sənə Tövratı oxuyublarmı?

Bu sualların hamısına gənc mənfi cavab verir.

— Amma mən Sokrat fəlsəfəsinin məntiqi mövzusunda dissertasiya müdafiə etmişəm! İstərdim ki, Talmudu öyrənməklə təhsilimdəki bəzi boşluqları doldurum.

— Talmud insanın yazdığı ən möhtəşəm kitabdır. Amma sən onu öyrənməyə hazır deyilsən. Yenə də bu qədər israr edirsənsə, sənə bir məntiq testi verim. Testi uğurla keçsən, səninlə məşğul olaram... Beləliklə: iki nəfər baca vasitəsilə küçəyə düşür. Onlardan birinin üzü təmizdir, digərinin üzü isə hislə çirklənib. Onlardan hansı gedib üzünü yuyacaq?

— Bu məntiq testi çətindirmi? — deyə Berkli məzunu özündən razı halda təəccüblənir. — Məni güldürməyin. Təbii ki, üzü çirkli olan gedib üzünü yuyacaq!

— Səhv cavabdır. Üzü təmiz olan dostunun çirkli üzünü görüb öz üzünün də çirkli olduğunu düşünəcək və yumağa gedəcək. Hisə bulaşan isə əksinə, təmiz qaldığını zənn edib üzünü yumayacaq.

— Çox məharətlə cavab verdiniz! — deyə gənc etiraf edir. — Mənə daha bir şans vermək olmazmı?

— Yaxşı. Budur, növbəti test. İki nəfər baca ilə aşağı enir. Birinin üzü çirkli, digərinin üzü təmizdir. Hansı üzünü yumağa gedəcək?

— Axı bunu artıq müzakirə etdik. Üzü təmiz olan gedəcək!

— Səhv cavabdır. İkisi də üzünü yumağa gedəcək. Çünki üzü təmiz olan dostunun çirkli üzünü görüb öz üzünün də belə olduğunu düşünəcək. Digəri isə başa düşəcək ki, dostu onun üzünə baxıb yuyunmağa gedirsə, deməli, o da üzünü yumalıdır.

— Doğrudan da, bunu düşünməmişdim. Yenə məntiq səhvinə yol verdim. Ravvin, mənə daha bir test vermək olarmı?

— Yaxşı. Sonuncu test. İki nəfər baca ilə aşağı enir. Birinin üzü təmiz, digərinin üzü çirklidir. Hansı üzünü yumağa gedəcək?

— Bu artıq aydındır. İkisi də üzünü yumağa gedəcək!

— Yanlış cavabdır. Heç kim üzünü yumağa getməyəcək. Çünki biri dostunun təmiz üzünü görüb öz üzünün də təmiz olduğunu düşünəcək. Digəri isə dostu üzü təmiz olduğu halda yuyunmağa getmirsə, özü də getməyəcək.

Ümidsizliyə qapılan Berkli məzunu ravvindən daha bir test istəməyə yalvarır. Ravvin:

— İki nəfər baca ilə aşağı enir. Birinin üzü çirkli, digərinin təmiz...

— Heç kim üzünü yumağa getməyəcək! — deyə gənc hiddətlə qışqırır.

— Səhvdir, — ravvin sakitcə düzəldir. — Sokrat məntiqi üzrə diplomlu mütəxəssis kimi özün düşün: bir bacadan eyni vaxtda enən iki nəfər necə ola bilər ki, biri təmiz, biri çirkli üzlə çıxsın? Anlamırsanmı? Bu sualın əsasında mənasızlıq dayanır. Əgər həyatını mənasız suallara cavab axtarmağa sərf etsən, nə cavabların, nə də həyatın bir mənaya sahib olacaq...

Mənasız suala cavab axtarmaqla nə cavab, nə də ömür məna qazanır. Doğru sual doğru cavabın yarısıdır.

İki nəfər ağır bir sandığı qapıdan keçirməyə çalışır. Bir müddət əlləşəndən sonra qan-tər içində yorulub dayanırlar.

Biri o birinə:

— Nə ağır sandıq imiş; heç cür içəri sala bilmədik.

Digəri isə təəccüblə:

— Məgər sandığı bayıra çıxarmalı deyildikmi?

İşə başlamazdan əvvəl məqsədini dəqiqləşdir. Yoxsa saatlarla çalışıb yanlış istiqamətə güc sərf edə bilərsən.

Çanaqqala savaşında yalnız sağ qala biləcək yaralılara morfi iynəsi vururlarmış. Doktor Tarıq Nüsrətin yanına gətirilən ağır yaralılardan biri onun öz doğma oğlu olur. Övladının həyatını xilas etməyin mümkünsüzlüyünü görən ata ona iynə vurmur. İki saat sonra şəhid olan övladının cansız bədəninə sarılan ata dərin sarsıntı içində pıçıldayır: «Əfv et məni, oğlum, o sənin haqqın deyildi.»

Bəzən ən böyük ədalət insanın öz mənafeyinə qarşı çıxmasıdır. Haqq tanıyan ata öz övladına belə haqsız pay verməz.

Bir zamanlar kətan liflərindən ip düzəltməklə məşğul olan usta Əli adında biri varmış. İşini keyfiyyətlə görmədiyindən düzəltdiyi iplər çox vaxt çürük çıxarmış. Hətta ona «ipi çürük usta Əli» deyərmişlər. Usta Əlinin ipləri tez-tez qırılar və çoxlu qəzaya səbəb olarmış.

Günlərin birində dərin bir quyuya bir quzu düşür. Quzunu çıxarmaq üçün quyuya enməyə niyyətlənən bir tanış quzunun sahibindən ip istəyir, amma ona gətirilən ipi bəyənmir:

— Mən bu ipi tanıyıram. Bu, usta Əlinin işidir. Onun ipi ilə quyuya enmək olmaz, — deyə gileylənir.

— Haqsızlıq etməyin. Niyə, usta Əlinin ipi ilə quyuya enmək olar; amma eyni iplə oradan çıxmaq olar-olmaz, onu deyə bilmərəm, — deyə quzunun sahibi təbəssümlə cavab verir.

İnsan gördüyü işin keyfiyyəti ilə öz adına etibar qazandırır və ya onu itirir. Etibar isə bir dəfə sarsıldıqdan sonra onu bərpa etmək çox çətin olur.

Pozitiv düşünün, çünki düşüncələriniz sözlərinizə çevrilir.

Pozitiv danışın, çünki sözləriniz davranışlarınıza çevrilir.

Pozitiv davranın, çünki davranışlarınız vərdişlərinizə çevrilir.

Pozitiv vərdişlərə yiyələnin, çünki vərdişləriniz dəyərlərinizə çevrilir.

Pozitiv dəyərlərə yiyələnin, çünki dəyərləriniz taleyinizə çevrilir.

Düşüncə sözə, söz əmələ, əməl vərdişə, vərdiş isə taleyə çevrilir. Müsbət taleyin başlanğıcı müsbət düşüncədir.

Həyatınızda probleminiz var? — Yox.

Onda narahat olmağa dəyməz.

* * *

Həyatınızda probleminiz var? — Hə.

Bu problemə çarə tapa biləcəksinizmi? — Hə.

Onda narahat olmağa dəyməz.

* * *

Həyatınızda probleminiz var? — Hə.

Bu problemə çarə tapa biləcəksinizmi? — Yox.

Onda narahat olmağa dəyməz.

Ya problemin yoxdur, ya da çarəsi var — hər halda narahat olmağa dəyməz. Həll oluna bilənə də, olunmayana da üzülmək eyni dərəcədə faydasızdır.

Düşdüyünüz vəziyyəti təlaş etmədən, soyuqqanlılıqla dəyərləndirməyə çalışın ki, ən doğru qərarı verə və vəziyyəti öz xeyrinizə çevirə biləsiniz.

Ən doğru qərar təlaşda yox, sakit ağılla verilir. Soyuqqanlılıq çətin vəziyyəti belə xeyrinə çevirə bilər.

Təhsil, ya xasiyyət

Padşah vəzirindən soruşur:

— Vəzir, təhsil vacibdir, yoxsa xasiyyət?

Vəzir düşünmədən cavab verir:

— Xasiyyət, padşahım.

Padşah məmləkətə car çəkdirir, ən yaxşı heyvan təlimçisini tapıb hüzuruna gətirməyi əmr edir. Belə birini tapıb gətirirlər. Padşah adamdan soruşur:

— Bir pişiyə pəncəsində məcməyi ilə məclisə xidmət etməyi nə qədər vaxta öyrədə bilərsən?

— Altı aya, padşahım.

Altı ay keçir. Adam təlim verdiyi pişiklə saraya çağırılır. Padşah soruşur:

— Öyrətdinmi?

— Öyrətdim, padşahım.

Bütün saray əhli toplaşır. Pişik pəncəsində məcməyi ilə onlara xidmət göstərməyə başlayır. Pişik vəzirə yaxınlaşanda padşah soruşur:

— Vəzir, təhsil vacibdir, yoxsa xasiyyət?

Vəzir padşaha cavab verməzdən əvvəl cibində hazır tutduğu siçanı çıxarıb yerə buraxır. Siçanı görən pişik məcməyini ataraq onun ardınca qaçır.

Vəzir padşaha cavab verir:

— Xasiyyət, padşahım.

Təhsil xasiyyəti dəyişmir; fürsət düşəndə əsl mahiyyət üzə çıxır. Bilikli olmaq yaxşıdır, amma xarakter daha vacibdir.

Bu gün təmizliklə məşğul oldum...

Həm də bütün bədənimdə...

Bütün əzələlərimi, sinirlərimi, damarlarımı, hətta qanımı belə təmizlədim...

Ən dərində yığılıb qalmış bütün zir-zibilimi atdım...

Hər şeydən əvvəl məyusluqları çıxarıb atdım... Atanda heç onların nə olduğuna belə baxmadım.

Gərək bunu görəydiniz...

İçimdə nə qədər böyük yer tuturmuşlar...

Onların yerinə ehtiyatla bağışlamağı yerləşdirdim. Səylə hər məyusluğun üstünə bağışlamanın toxumlarını əkdim...

Qısqanclığımı çıxardım...

Nə qədər qısqanc imişəm mən...

Çox asan oldu. Sevindim...

Sanki itirdiyim bir əşyamı tapmış kimi oldum...

Çox şükür ki, ürəyimdə kin və nifrət yox idi...

Necə təmizlədim, bilmirəm...

Növbə qorxularıma çatmışdı...

Əvvəlcə çıxarmağa belə qorxdum...

Onlarla yaşamağa nə çox alışmışam...

Bu qədər acıya və narahatlığa necə alışmaq olar, başa düşə bilmədim...

Hər gün içimdə yeni narahatlıqlardan qaynaqlanan yeni qorxular yığılırdı...

Xoşbəxtliyimi və ümidlərimi nə qədər təxirə salmışam...

O an onlara bu diqqəti versəydim, hər gün onları düşünüb bir ümid əlavə etsəydim, almadan verib, gözləmədən sevsəydim, hər şeydən əvvəl içimdəki sevgi və gücün fərqinə varsaydım, belə təmizliklərə ehtiyacım olmazdı...

Qorxularımı təmizləməkdə çətinlik çəkdim...

Zəncir kimi bir-birinə keçib az qala kilidlənmişdilər... Amma bir zamanlar içimdə kabus kimi yaşatdığıma görə peşman olmadan qovdum onları.

Bilirəm, qorxularıma əsəbiləşsəydim, onlara çığırıb-bağırsaydım, yenə dönüb-dolaşıb üstümə gələcəkdilər.

Bu gün təmizliklə məşğul oldum...

Sevinc əkdim, güvən, sevgi əkdim...

Almadan verməyi, sevilmədən sevməyi, paylaşmağı əkdim...

Çılğınlıq, təbiilik, bağışlama əkdim içimə...

Eşq əkdim hər hüceyrəmə...

Coşqu, həyəcan, sükut əkdim...

Bütün gözəl fikirlər səssizlikdə gəlir mənə...

Qəbullanma əkdim...

Baş əymə yox, olduğu kimi qəbullanma...

Əsl təmizlik qəlbdə olur: məyusluğu, qorxunu, kini atıb yerinə sevgi, bağışlama və ümid əkmək. İç dünyasını təmizləyən rahatlıq tapar.

Bu ifadələrdən uzaq durun, xüsusən də ailədə həyat yoldaşınıza qarşı qətiyyən işlətməyin:

«Boş-boş danışma!»

Bu ifadə həyat yoldaşınıza düşüncə və hisslərinin dəyərsiz olduğunu, başa düşülmədiyini və alçaldıldığını hiss etdirir. Bunun əvəzinə mülayimcə «mən sənin kimi düşünmürəm, bu mövzuda səninlə tam razı deyiləm» desəniz, onun fikrini nəzərə aldığınızı göstərər və aranızdakı hörməti qorumuş olarsınız.

«Şişirtmə!»

Bu kəlmə həyat yoldaşınızın hadisələrə baxışının yanlış olduğuna işarə kimi səslənə bilər; o, özünü tənqid edilmiş kimi hiss edər. Bunun əvəzinə «niyə narahat olduğunu, nə hiss etdiyini bir az da dəqiq izah edə bilərsənmi?» deyə soruşmaqla yaranmış anlaşılmazlığı aradan qaldırmağa doğru addım atmış olarsınız.

«Onun ərinə (arvadına) bax! O belə edir, elə edir, bəs sən?»

Bu cümlə çox təhlükəlidir, çünki onu deyəndə üçüncü şəxsləri ailə münasibətlərinizə qatmış olursunuz. Həyat yoldaşınızı başqası ilə müqayisə etmək ona inamsızlıq gətirər. O, fikrinizin həmin insanda olduğunu düşünər, mənliyi zədələnər, sevilmədiyini hiss edər. Bu cür müqayisə və bənzətmələr yerinə gözləntilərinizi aydın şəkildə izah edin.

«Sən başa düşməzsən!»

Bu cümlə təhqirdir — siz həyat yoldaşınızı alçaldırsınız. Əgər onun sizi bu mövzuda başa düşməyəcəyini düşünürsünüzsə və ya fikrinizi paylaşmaq istəmirsinizsə, «bu barədə danışmaq istəmirəm, incimə, gəl başqa şeydən danışaq» və ya «bu, yəqin, səni maraqlandırmır» demək daha münasibdir.

«Ora getmə, onunla danışma, bunu etmə, onu geyinmə, o cür danışma, bunu gətir, onu götür!»

Həyat yoldaşınız sizin tabeliyinizdə olan əmr qulunuz deyil. İstəmədiyinizi və ya bəyənmədiyinizi onunla hörmətlə məsləhətləşərək bildirməniz sizi münaqişədən qoruyar. Amiranə cümlələr əvəzinə xahiş bildirən (lütfən, zəhmət olmasa və s.) ifadələrdən istifadə edin.

Sözlər ən çox sevdiyimiz insanı yaralaya bilər. Ailədə əmr və təhqir yox, hörmət və xahiş dili işlətmək lazımdır.

«Gözəl xasiyyətdir vaz keçmək!»

Qədir-qiymət bilməyəndən,

səmimiyyəti tapdayandan,

mənfəət üçün dəyişəndən,

təkəbbür tuluğu, lovğa kəslərdən,

paxıllıq edəndən, qeybət qırandan,

yalanı özünə adət edəndən,

ədəb-ərkan nədir bilməyəndən,

dəyərlərini puç edənlərdən,

nadanlığa, cahilliyə göz yumanlardan,

vətəninə xor baxan, millətini danan,

doğma dilini unudanlardan,

ana sevgisi, ata izzəti, övlad məhəbbətindən məhrum olandan...

«Gözəl xasiyyətdir vaz keçmək!»

özünü vaz keçilməz sanandan...!

Bəzi insanlardan əl çəkmək zəiflik deyil, özünə hörmətdir. Dəyərini bilməyəndən uzaqlaşmaq gözəl xasiyyətdir.

Tovuz quşunun düşməni öz quyruğudur...

Bülbülü qəfəsə salan şirin dilidir.

Tülkünü tələyə salan bəzəkli kürküdür...

Özümüzdə görüb sevdiyimiz bəzi xüsusiyyətlər əslində zəifliyimiz və fəlakətimiz ola bilər...

Bəzən öyündüyümüz xüsusiyyət elə bizim zəif nöqtəmizdir. Tovuzu quyruğu, bülbülü dili ələ verir — üstünlüyünə həddindən artıq arxalanma.

— Yalan danışırsan?

— Hə.

— Necə bir yalandır o?

— O yalanı ancaq özümə deyirəm. Yəni hər gün özüm-özümə deyirəm ki, «sən hamıdan güclüsən, hamıdan savadlısan, hamıdan bacarıqlısan» və s.

— Bəlkə bu, doğrudur?

— Yox, belə bir iddia doğru ola bilməz. Çünki məndən güclüsü də var, məndən bacarıqlısı da.

— Bəs onda niyə özünə bu yalanı deyirsən?

— İstər inan, istər inanma, amma bu yalan mənə çox böyük motivasiya verir. Daha güclü, daha savadlı olmağa, öz üzərimdə daha səylə işləməyə həvəsləndirir.

Bəzən özünə dediyin xoş söz — «bacararsan» — səni irəli aparan qüvvəyə çevrilir. İnsan özünə inandığı qədər güclüdür.

Yaşadığınız heç bir gündən şikayətçi olmayın:

yaxşı günlər xoşbəxt edər,

pis günlər təcrübə qazandırar,

ən pis günlər dərs verər,

ən yaxşı günlər xatirə bəxş edər.

Hər günün öz payı var: yaxşı gün sevindirir, pis gün təcrübə, ən pis gün isə dərs verir. Heç bir gündən şikayət etmə.

Daha çox köhnə dostlara sığınıb yeni ünsiyyətlər qurmaqdan çəkinəcəyin, cahil insanlardan uzaq durmaq istəyəcəyin, səni xəstə edəcək insanlarla birlikdə olmaqdan qaçacağın bir dövr gələcək — və sən onda artıq yetkin bir insan olduğunun fərqinə varacaqsan.

Yetkinlik səni üzən insanlardan uzaqlaşıb dincliyini qorumağı bacarmaqdır. Kimdən uzaq duracağını bilmək də bir kamillikdir.

Çox soyuq bir qış günü padşah təbdil-qiyafət olub saraydan çıxıb gəzməyə qərar verir, yanına baş vəzirini də alıb yola düşür. Bir müddət getdikdən sonra dərə kənarında çalışan ağsaqqal bir kişiyə rast gəlirlər. Adam əlindəki dəriləri suya salıb döyə-döyə aşılayırdı.

Padşah ağsaqqala salam verir:

— Əssəlamü-əleyküm, ey piri-fani.

— Əleykümü-əssəlam, ey sərdari-cahan, — deyə ağsaqqal da salamı alır. Padşah soruşur:

— Altılarda nə etdin?

— Altıya altı qatmayınca, otuz ikiyə yetmir, — deyə cavab verir.

Padşah bir də soruşur:

— Gecələri heç qalxmadınmı?

— Qalxdıq, padşahım... lakin ellərə yaradı...

Padşah gülüb son sualını verir:

— Bir qaz göndərsəm, yolarsanmı?

— Əlbəttə, yolaram, özü də ciyildətmədən, — deyə ağsaqqal cavab verir.

Padşahla baş vəzir adamın yanından ayrılıb yollarına davam edirlər. Padşah baş vəzirdən soruşur:

— Nə danışdığımızı anladınmı?

— Xeyr, padşahım, — deyə baş vəzir pərişan halda cavab verir.

Padşah əsəbiləşir:

— Bu axşama qədər nə danışdığımızı anlamasan, boynunu vurduraram.

Qorxuya düşən baş vəzir padşahı saraya çatdırandan sonra təlaşla dərə kənarına qayıdır və görür ki, adam hələ də orada işləyir.

— Siz padşahla nə danışdınız? — deyə baş vəzir ağsaqqala müraciət edir.

Adam baş vəziri başdan-ayağa gözəlcə süzür:

— Bağışla, havayı söyləmərəm. Yüz qızıl ver, söyləyim, — deyir.

Baş vəzir yüz qızılı verir.

— Sən padşahı «sərdari-cahan» deyə salamladın. Onun padşah olduğunu haradan bildin?

— Mən dəriçiyəm. Onun əynindəki kürkü padşahdan başqası geyə bilməzdi.

Vəzir başını qaşıyır:

— Bəs «altıya altı qatmayınca, otuz ikiyə yetmir» nə demək idi?

Adam bu suala cavab vermək üçün də yüz qızıl alır:

— Padşah, altı aylıq istilər dövründə çalışmadınmı ki, indi bu qış günü işləyirsən, deyə soruşdu; mən də: yalnız altı ay istilər zamanı yox, altı ay da qışda çalışmasaq, çörək tapa bilmirik, dedim.

Baş vəzir davam edir:

— «Gecələri heç qalxmadınmı» nə demək idi?

Adam yüz qızıl daha alır:

— Padşah, övladların yoxdurmu, deyə soruşdu. Var, amma hamısı qızdır; ərə getdilər, başqasına yaradılar, dedim.

Baş vəzir başını aşağı salır:

— Bir də «qaz göndərsəm» dedi... o nə demək idi?

Adam gülür və baş vəzirə:

— Onu da sən tap, — deyir.

Hikmətli söz onu anlayana açılır. Hər kəs eşitdiyini anlamır — bəzi cavabları insan özü tapmalıdır.

«Mən bu işi yaxşı bacarmıram» deməyin. «Bəlkə bilmədiyim bir şey var? Əminəm ki, biliyimi təzələsəm, üzərində işləsəm, bacararam» deyin.

«Mən bu işdən vaz keçdim» deməyin. «Bəlkə bu işi başqa yolla həll edə bilərəm? Cəhd edim görüm, bəlkə alındı» deyin.

«Bu iş çox çətindir» deməyin. «Çətindir, amma mümkünsüz deyil; bir qədər əlavə vaxt və zəhmət istəyir» deyin.

«Gördüyüm iş məni qane edir, bundan yaxşısını edə bilmərəm» deməyin. «Öz üzərimdə işləyib təkmilləşə və daha yaxşı nəticə əldə edə bilərəm» deyin.

«Mən səhv etdim, kaş etməyəydim» deməyin. «Dünyanın sonu deyil; səhvlər öyrənməyimə kömək edir» deyin.

«O çox ağıllıdır, mən onun kimi ola bilmərəm» deməyin. «Onun buna necə nail olduğunu öyrənib mən də eyni uğuru qazana bilərəm» deyin.

Düşüncəni dəyişmək həyatını dəyişməyin ilk addımıdır. “Bacarmaram” demək yolu bağlayır, “öyrənərəm” demək isə yeni imkanlar açır. Uğursuzluq son deyil, inkişaf fürsətidir.

Günlər bir-birini əvəz edir. Kimi gününü məsud, kimi hüznlü bitirir. Amma nə olursa olsun, bu gün görə bilmədiyiniz işlər üçün «çatdırmadım, bacarmadım» deməyin. Ən əsası, ümidsiz olmayın. Ertəsi gün günəş doğan kimi bütün gün sizinkidir.

Hər gün yeni bir səhifədir. Dünəni dəyişə bilməzsən, amma bu günü necə yazacağın sənin əlindədir.

Həyatda bəzən işlərimiz çox rahat gedir, bəzən isə gözləmədiyimiz çətinliklərlə üzləşirik. Mühüm olan qarşılaşdığımız çətinlikləri fürsətə çevirə bilməkdir.

Eyni çətinlik birini sındırır, digərini möhkəmləndirir. Çətinliyi silaha yox, alətə çevirmək insanın öz əlindədir.

Özünə dəyər ver!

Zəifliyə yol vermə!

Gücünə güc qat!

Ümidini itirmə!

Vaqif ol!

Əzmli ol!

Niyyəti xoş ol!

Ləyaqətini qoru!

İmanlı ol!

Özünə dəyər ver, ümidini itirmə, ləyaqətini qoru. Özünə inam insanın ən güclü dayağıdır.

İnsan oğlu bir gün vergülü (,) itirdi. Söylədikləri bir-birinə qarışdı. Başqa bir gün nöqtəni (.) itirdi. Düşüncələri uzanıb getdi, onları bir-birindən ayıra bilmədi. Bir başqa gün nida işarəsini (!) itirdi. Sevincini, qəzəbini, bütün duyğularını əldən verdi. Sonra sual işarəsini (?) itirdi. Sual verməyi unutdu, hər şeyi olduğu kimi, sorğu-sualsız qəbul etməli oldu. Daha bir gün iki nöqtəni (:) itirdi. Açıqlama, izah vermə qabiliyyəti yoxa çıxdı.

Ömrünün sonuna çatanda isə əlində yalnız bir dırnaq işarəsi qalmışdı — içində də ancaq özgələrin fikirləri var idi.

Öz dəyərlərini, kökünü bir-bir itirən insanın içi yad fikirlərlə dolur. Mənəvi köklərini qorumasan, sonda özün olmaqdan çıxarsan.

Üzügülər sirkə satanın qaşqabaqlı bal satandan daha çox müştərisi olar.

Gülərüz insan qaşqabaqlıdan daha çox sevilir. Təbəssüm ən ucuz, amma ən güclü cazibədir.

Əliaçıq bir adamdan soruşurlar:

— Kasıblara payladığın şeylərə görə onları özünə minnətdar sayırsanmı?

Adam cavab verir:

— Mən özümü aşpazın əlindəki çömçəyə bənzədirəm. Çömçə vasitə olsa da, verən aşpazdır.

Yaxşılıq edən əl özünü verdiyinin əsl sahibi saymamalıdır. Xeyir verən yalnız vasitədir; əsl verən Allahdır.

Həyatdakı ən güclü qalxan məsafədir.

Bəzən özünü qorumağın ən güclü yolu araya sağlam bir məsafə qoymaqdır. Hər şeyə və hər kəsə həddindən artıq yaxınlıq insanı yandırar.

Ata:

— Oğul, həyatda bu üç şeyə can atmalıyıq: ən yaxşı yeməyi yeməli, ən yaxşı yataqda yatmalı, ən yaxşı evdə yaşamalıyıq.

Oğul:

— Ata, amma biz axı kasıbıq, bunu necə edə bilərik?

Ata:

— Acanda yeyərsənsə, bu, sənin ən yaxşı yeməyin olar. Çox zəhmət çəkib yorğun yatarsansa, bu, sənin ən yaxşı yuxun olar. İnsanlara qəlbində yer verərsənsə, bu, sənin ən yaxşı evin olar.

Ən yaxşı yemək aclıqda, ən yaxşı yuxu zəhmətdən sonra, ən yaxşı ev isə qəlblərdə tapılır. Xoşbəxtlik imkanda yox, baxış bucağındadır.