Əmək, ruzi və sərvət

Adamın iş günü bitmişdi, evə getmək vaxtı idi. O, ofisdən çıxıb avtobus dayanacağına doğru yönəldi. Yaxınlıqdakı balıq dükanının yanından keçərkən:

— Həm qızım, həm də yoldaşım balığı çox sevir; qoy bu axşam onları sevindirim, bir az balıq alıb evə aparım, — deyib dükana girdi.

Satıcıya yaxınlaşıb ondan bir kilo balıq çəkməsini istədi. Sonra bir az düşündü:

— Qardaş, istəsən, iki kilo çək, — dedi.

— Gözüm üstə, — deyə balıqçı balıqları tərəzinin gözünə doldurmağa başladı.

Elə bu anda əynində nimdaş palto olan ixtiyar bir qadın ürkək addımlarla onlara yaxınlaşdı:

— Oğlum, mənə də balıq alarsanmı? — deyə məzlum baxışlarla adama müraciət etdi.

— Əlbəttə, xala, alaram, — dedi və satıcıya:

— Dörd kilo et: ikisi mənim, ikisi də xalanın, — dedi.

— Xala, balıq işi düzəldi, amma yanında çörək də gərəkdir. Çörəyin var? — deyə adam yaşlı qadına tərəf döndü.

Qadın sanki dilini udmuşdu, səsi çıxmadı. Sonra qısıla-qısıla:

— Yoxdur, övladım, — deyə zəif səslə dilləndi.

Adam tələm-tələsik yolun o biri tərəfindəki çörək dükanına qaçdı, dörd çörək alıb qayıtdı. Xalanın çörək payını verdi:

— Xala, daha bir istəyin varmı? — deyə soruşdu.

Qadın əlini cibinə salıb bir dərman şüşəsi çıxardı və utana-utana:

— Var, oğlum, — dedi. — Bu, mənim göz dərmanımdır. Sonuncu dəfə iki ay əvvəl ala bilmişdim, indi şüşə boşalıb. Gözlərim getdikcə pis görür, yenisi lazımdır.

Adam şüşəni qadının əlindən götürüb aptekə yollandı. Bu vaxt baş verənləri heyrətlə seyr edən balıq satıcısı bir stul gətirib qadına oturmağı təklif etdi:

— Xala can, bu igid oğlan gələnə qədər sən burada otur.

Az sonra adam əlində yeni dərman şüşəsi ilə qayıdanda balıqçının xalaya yer verdiyini görüb ürəyində «əhsən, mərhəmətli insan» dedi və dərmanı qadına uzatdı:

— Daha bir istəyin varmı, ana? — deyə soruşdu.

Cavab gəlmədiyini görəndə əlini cibinə salıb olan-qalan bütün pulunu çıxarıb ixtiyara verdi. Qadın:

— Allah səndən razı olsun, övladım, — deyə-deyə üzündə təbəssümlə evinə yollandı.

Adam savab iş gördüyünə görə məmnun halda avtobusuna minmək üçün dayanacağa yönələndə balığın pulunu ödəmədiyi yadına düşdü. Cibində bir qəpik də qalmadığından günahkar baxışlarla balıqçıya baxdı. Balıqçı sadəcə gülümsədi:

— Get, qardaşım, halal olsun, — dedi.

Adam şükür edərək dayanacağa yönəldi, amma yol pulu da olmadığından evə piyada getməli oldu. Eybi yox, hardasa yarımsaatlıq yol idi, tezliklə çatacaqdı. Evə zəng etdi.

— Ata, hardasan? Nə vaxt gəlirsən? — deyə qızı soruşdu.

— Qızım, gülüm, çox çəkməz, tezliklə gələcəyəm. Anana de ki, balıq almışam; axşam balıq yeyəcəyik, — deyib evə tərəf yollandı.

Ürəyində sevinə-sevinə əllərini göyə qaldırdı:

— Allahım, sənə şükürlər olsun, bu gün məni savab sahibi etdin, — deyə dua etdi.

Yağmağa başlayan yağış üzündən addımlarını yeyinlətdi; gözündən axan yaşlar isə yanağından süzülüb küçə boyu axan su selinə qarışdı.

Yaxşılıq üçün əlverişli an gözləmə; o, böyük imkanın deyil, geniş ürəyin işidir. Ürəyi bol olan kasıbkən də xeyir yolunu tapar.

Məhəlləmizdə yaşlı bir qadının baqqal dükanı var idi. Günlərin bir günü onun dükanı ilə üzbəüz bir supermarket açıldı. Hər ikisi dükanının qabağındakı lövhədə ərzaqların qiymətini yazıb asmağa başladı. Supermarket «Kərə yağı — 70 manat» yazınca qadın «Bizdə kərə yağı — 60 manat» elanı qoydu. Ertəsi gün supermarket «Kərə yağı — 50 manat» elan etdi; xala da gecikmədən «Bizdə kərə yağı — 40 manat» deyə lövhəsini təzələdi.

Bu vəziyyətdən narahat olan məhəllə sakinlərindən biri qadına müraciət etdi:

— Ay xala, bu supermarketlə yarışa girməsən yaxşıdır. Onların imkanı genişdir, qiymət düşəndə zərər çəkməzlər, amma sən müflis olarsan.

Qadın halını pozmadan cavab verdi:

— Mən heç kərə yağı satmıram ki... Qoy camaat barı ucuz alsın.

«Nə qazandım?» yox, «kimə faydam dəydi?» sualı ilə yaşayan insan başqadır. Xeyir güdmədən verən əslində ən çox qazanandır.

Müəllim tələbələrinə müraciət edir:

— Təsəvvür edin ki, bağban bağa qulluq edir. Təsəvvür etdinizmi?

— Etdik, — deyə tələbələr cavab verir.

Müəllim ciddi səslə deyir:

— İndi deyəcəyimi yaxşı yadda saxlayın: bağın bağbanın sayəsində böyüdüyünü demək olmaz, amma bağın öz-özünə böyüdüyünü söyləmək də doğru deyil.

Nə başqasının zəhmətini danmaq, nə də öz əməyini kiçiltmək doğrudur. İnsan nə tamam özbaşına, nə də tamam başqasının sayəsində yetişir.

Baş mühasib baş direktora deyir:

— Fərz edək ki, əməkdaşlarımızın inkişafına vaxt sərf etdik, xərc çəkdik, amma buna baxmayaraq onlar şirkətimizi tərk etdilər. Sizcə, nə baş verər?

Baş direktor:

— Fərz edək ki, onlara nə vaxt ayırdıq, nə xərc çəkdik, onlar da şirkəti tərk etməyib qalmağı üstün tutdular. Bəs onda nə baş verər?

İnsana qoyulan sərmayə itki deyil. Xərcləməməyi qənaət hesab edən bugünkü kiçik rahatlığa görə sabahkı böyük itkini seçir.

IV əsrin sonlarına yaxın Yaponiyada taxtda oturan imperator Nintoku bir gün hündür bir qülləyə qalxıb ölkəsini nəzərdən keçirir. Göyə qalxan bir tüstü belə görməyəndə anlayır ki, xalqı yoxsulluğa düçar olub və heç kim evində yemək bişirə bilmir.

Dərhal fərman verib əhalisinə üç il boyunca yalnız özləri üçün işləməyi əmr edir. Sarayındakı işçiləri də evlərinə göndərir. Özü üçün işləyən, vergi verməyən xalq üç ilin sonunda bolluğa çıxır.

Üç ildən sonra yenidən qülləyə qalxan Nintoku hər tərəfdən yüksələn tüstüyə baxıb bütün ölkədə ocaqların yandığına əmin olur və yanındakı xanımına sevinclə:

— İndi biz zənginik! — deyir.

İmperatriçə isə üç illik baxımsızlıqdan köhnəlmiş, damı sızan, çiçəkləri solmuş sarayı göstərib:

— Buna sən zənginlik deyirsən? — deyə soruşur.

Nintokunun cavabı əsrlərdir yaponların yadından çıxmır:

— İnsanlarımızın yoxsulluğu bizim yoxsulluğumuz, zənginliyi isə bizim zənginliyimizdir.

Əsl zənginlik xəzinədə deyil, xalqın rifahındadır. Rəhbərin böyüklüyü mövqeyində yox, mövqeyinə yüklədiyi mənadadır.

Fəaliyyət plani olmayan təşkilat

Fəaliyyət planı olmayan bir təşkilat, təyinat məntəqəsi bəlli olan, lakin dəniz xəritəsi, hərəkət marşrutu və ekipajınının vəzifələri müəyyən edilməmiş gəmiyə bənzəyir. Belə gəmi bəzən şans, güclü kapitan və ya əlverişli hava şəraiti sayəsində mənzil başına çata bilər. Ancaq bu, sistemli idarəetmənin deyil, təsadüflərin nəticəsi olar. Davamlı uğur isə təsadüflərlə deyil, yaxşı planlaşdırılmış və intizamla icra olunan fəaliyyətlə əldə edilir.

Belə təşkilatlar zamanla üzvlərini itirir. Çünki insanları təşkilatda saxlayan təkcə ideyalar deyil, həmin ideyaların həyata keçdiyini görmək ümididir. Ümid itəndə insanlar gedir, insanlar gedəndə isə təşkilat tədricən sönür.

Məqsəd istiqaməti göstərir, plan isə ora çatdırır. Plansız təşkilat təsadüflə irəliləyər, davamlı uğurla yox.

Çox şanslıyam ki, müdrik müəllimlərim olub. Onlardan biri ədəbiyyat müəllimim, hörmətli Baladadaş müəllim idi. O deyərdi ki, əgər kimsə sizdən bir şey istəmişsə, ya da sizə bir iş tapşırmışsa və hər hansı bir səbəbdən siz bunu yerinə yetirə bilməmisinizsə, əsla həmin şəxsə “o qədər işim var idi ki, vaxtım olmadı, çatdıra bilmədim” kimi ifadələrlə cavab verməyin, hətta bu həqiqətən də belə olmuş olsa belə. Çünki bu sözlərlə siz həmin insanı “səncə mənim işim-gücüm yoxdurmu, səni boş yerə narahat edirəm?” deyə düşünməyə sövq edirsiniz.

Hamının işi-gücü var. İnsan sizi bekarçılıqdan deyil, sizə ehtiyacı olduğundan narahat edir. Sizə edilən müraciəti heç vaxt diqqətsiz qoymayın, susaraq həmin şəxsi gözləməyə məcbur etməyin. Əgər işi bacarmayacaqsınızsa və ya yerinə yetirmək imkanınız olmayacaqsa, susub durmayın. Gecikdirmədən bunu ona bildirin, insanı qeyri-müəyyənlik içində saxlamayın. Çünki o sizə ümid bəsləyir, güvənir. Siz isə üstündən xeyli vaxt keçəndən sonra gəlib “vaxtım olmadı” deyirsiniz və bununla da öz etibarınızı yerlə-yeksan edirsiniz.

Etibarsız biri olduğunuzu, güvəniləcək biri olmadığınızı düşünərək yaşamaq çox acı bir hissdir.

Deyilənə görə bir gün «Ford Motor» avtomobil şirkətinin qurucusu Henri Ford onun şirkətində işləmək istəyən iki gənc dostu şam yeməyinə dəvət edir. Hər iki gənc eyni universiteti bitirmiş, çox istedadlı, savadlı mütəxəssis idi.

Şam yeyilir, məclis bitir. Restorandan çıxarkən Ford gənclərdən birinə onu işə götürdüyünü bildirir, digərinə isə uğurlar arzulayıb iş verə bilməyəcəyini deyir. Məyus olan gənc bütün cəsarətini toplayıb Forddan soruşur:

— Cənab Ford, biz bütün axşam nə avtomobildən, nə də mühəndislik bacarığından danışdıq, yalnız ümumi mövzulara toxunduq. Amma siz dostuma iş təklif etdiniz, məni isə bu imkandan məhrum etdiniz. Nədən belə qərar verdiniz?

Ford belə cavab verir:

— Baxın, cavan oğlan, bunun iki səbəbi var. Birincisi: bütün yemək boyu mən hər ikinizin davranışını müşahidə etdim. Gördüm ki, dostunuz yeməyin dadına baxandan sonra duz tökdü, siz isə əvvəl duz tökdünüz, yalnız sonra dadına baxdınız. Mən o insanlara dəyər verirəm ki, ancaq təcrübə edəndən, ölçüb-biçəndən sonra dəyişiklik etməyə qərar verirlər.

— İkinci səbəb budur: dostunuz ofisiantlarla çox nəzakətli davrandı, siz isə ofisiantları görməzdən gəlib yalnız mənə nəzakət göstərdiniz. İnsanlara isə tutduğu mövqedən asılı olmayaraq eyni münasibət göstərilməlidir.

İnsanın xarakteri kiçik davranışlarında görünür: ölçüb-biçmədən qərar verməsində və zəiflərə göstərdiyi münasibətdə.

İsti, təzə çörəyin ətri bütün küçəyə yayılmışdı.

Yaşlı kişi çörəkçiyə yaxınlaşdı. Nəvəsinə isti çörək almalı idi. Uşaq neçə gün idi təzə çörək istəyirdi.

Adamlar çörək almaq üçün növbəyə durmuşdu. O da növbədə yerini tutdu.

Adam çox deyildi, növbə tez ona çatdı.

Cibindən xırda pul çıxardı. Çox pulu olsaydı, iki çörək alardı. Pulu çörəkçiyə uzatdı. Amma çörəkçi babadan pul almayıb ona bir paket verdi.

— Al, dayı, nuş olsun.

Paketdə üç çörək var idi.

— Oğlum, mən bir çörək alacaqdım.

— Üçünü də götür, dayı, sonra yeyərsən.

Baba yavaşca çörəkçiyə yaxınlaşıb qulağına pıçıldadı:

— Oğlum, mənim ancaq bir çörək almağa pulum var.

Çörəkçi gülümsədi:

— Dayı, bu bizdən bir paydır. Bu gün cümədir; bizdə hər cümə üç isti çörək pay verilir. Nuş olsun.

— Allah razı olsun, övladım.

— Amin!

Çörəkçidən təzəcə aralanmışdı ki, bir nəfər babaya səsləndi:

— Dayı, ay dayı!

Baba dönüb baxdı:

— Buyur, oğlum.

— Dayı, bu anamın zəkatıdır; qəbul etsən, çox sevinərəm.

Gənc adam qocanın cibinə bir zərf saldı.

— Allah qəbul etsin, oğlum. Allah ananızdan razı olsun.

Bazarın yanından keçəndə bir qadın ona səsləndi:

— Dayı... Dayan bir dəqiqə, zəhmət olmasa, gözlə.

Yaşlı adam dayanıb səs gələn səmtə baxdı. Gənc bir qadın ona iki dolu torba uzatdı:

— Dayı can, bu Ramazanda biz yoldan keçən hər kəsə yemək veririk, sən də lütfən qəbul et. Nə olar, üzmə bizi, götür bu torbaları.

— Allah qəbul etsin, qızım.

— Amin, dayı!

Yaşlı adam yorğun halda çətinliklə evə çatdı.

— Xoş gəldin, ata.

— Anan haradadır, qızım?

— Mətbəxdə. Yumurta bişirəcəyəm dedi, Orxan qayğanağı çox sevir.

— Bunları götür anana ver, belim qırıldı.

— Baba, isti çörək almısan? — deyə nəvə dilləndi.

— Bəli, çox şey almışam.

— Yaşasın babam!

— Ata, səhər pulun yox idi, hətta çay içməyə də.

— Allah verdi, qızım.

Arvadı otağa girdi:

— Nə çox şey almısan, ay kişi?

— Bunlar paydır, arvad.

Kişi baş verənləri bir-bir danışdı.

Azan oxundu. İftarı qayğanaqla açdılar. İsti çörək lap yerinə düşdü. Torbada yağ da, pendir də var imiş. Çayla çox yaxşı getdi.

— Hə, çox gözəl oldu, Allaha şükür. Allah qəbul etsin. Halva da çox dadlı idi.

Nəvəsi süfrədən qalxıb:

— Otağıma gedib bir az da dua edəcəyəm, — deyəndə baba təəccübləndi:

— Yatmamışdan qabaq edərsən, oğlum, hələ tezdir.

— Dünən bu vaxt etmişdim. Allahdan isti pendir-çörək istəmişdim. Bax, bu gün gəldi. İndi də gedim dua edim ki, sənin dişlərini düzəltdirmək üçün pul göndərsin. Dişlərin xarab olub, bu dişlərlə ağır çeynəyirsən.

Anası gülümsədi:

— Kaş ki, rəhmətlik atan bu günləri görəydi.

— Onsuz da atam hər gecə yuxuma girib bunları görür. Əslində mənə dua etməyi də o dedi.

Qocanın birdən pencəyi yadına düşdü. Asqıya tərəf getdi, əlini cibinə salıb zərfi çıxardı. Zərfdə böyük məbləğdə pul var idi.

Gözləri doldu.

— Nə olub, kişi, niyə gözlərin nəmləndi?

— Nəvəmizin ürəyindən keçən hər şeyi Rəbbim göndərdi, arvad. Bir bu pula bax — bayrama qədər ikimiz də dişlərimizi düzəltdirə bilərik. Şükürlər olsun Rəbbimə!

Səmimi bir uşağın duası, bir neçə könül adamının xeyirxahlığı bir ailənin dərdinə çarə olur. Verməyi bacaran cəmiyyətdə heç kim ac qalmaz.

Keçmiş bir naziri seminara dəvət etmişdilər. Növbəsi çatanda əlindəki plastik stəkanla kürsüyə qalxıb çıxışına başlayır. Amma fikrinin başqa yerdə olduğu bilinirdi. Birdən plastik stəkanı qaldırıb baxır və dərindən nəfəs alır. Üzünü zala tutub deyir:

— Bilirsiniz, nə düşünürəm? Keçən il elə bu kürsüdə çıxış etmişdim. Tək fərq bu idi ki, onda nazir idim. Buraya gələndə mənə biznes-sinifdə bilet alınmışdı, hava limanında məni limuzin və müşayiət avtomobilləri gözləyirdi. Məni hotelə apardılar. Lüks nömrədə dincəldim, ertəsi gün bura həmin limuzinlə gəldim. Xüsusi qarşılanma təşkil olunmuşdu. Çıxışımı gözləyərkən mənə bahalı çini fincanda qəhvə təklif etmişdilər. Sonra məni xüsusi ayrılmış yerdə oturtmuşdular. Amma bu gün sizin qarşınızda nazir kimi çıxış etmirəm. Dünən bura öz puluma aldığım biletlə uçub gəldim. Hava limanında məni heç kəs qarşılamadı. Hotelə taksi ilə getdim, kimsə məni otağıma qədər müşayiət etmədi. Bu səhər bura gələndə isə vəsiqəmi siyahı ilə yoxlayıb içəri buraxdılar. Sonra zalda ilk tapdığım yerdə oturdum. Ürəyim qəhvə istədi, dəhlizdəki qəhvə avtomatını göstərdilər. Mən də çıxıb bu gördüyünüz plastik stəkana qəhvə doldurdum.

Seminar iştirakçıları artıq gülməyə başlamışdılar. Sabiq nazir sözünə belə davam etdi: «Düşünürəm ki, keçən ilki bahalı fincandakı qəhvə mənə yox, vəzifəmə təqdim olunmuşdu.» Zalda alqış qopdu. Alqış kəsilən kimi o, bunları dedi:

— Aldığım bu mühüm dərsi sizinlə bölüşmək istəyirəm: bütün təriflər, göstərilən xidmətlər yalnız rütbəniz, rolunuz və ya vəzifəniz üçündür. Heç biri sizə aid deyil. Vəzifə başında ikən istifadə etdiyiniz bahalı fincan əvəzinə, vəzifədən gedəndə sizə plastik stəkan — yəni layiq olduğunuz — veriləcək.

Sənə göstərilən hörmət çox vaxt vəzifənədir, özünə deyil. Ona görə mövqe ilə öyünmə — o gedəndə əsl dəyərin görünəcək.

Mercedes onun təsisçisinin soyadı və ya böyük bir avtomobil şirkətinin adı deyildi. Bu, avtomobillərə vurğun bir atanın qızının adı idi.

Ata qızının adının ona uğur gətirəcəyinə inanırdı.

Və belə də oldu...

«Mercedes» adını verdiyi avtomobil qatıldığı yarışlarda ardıcıl qələbələr qazandı.

Bu uğurların sayəsində 1902-ci ildən bu günə qədər saysız-hesabsız Mercedes avtomobili istehsal olundu.

Atanın qızına olan sevgisi Mercedes adını dünyanın ən böyük avtomobil istehsalçılarından birinin brendinə çevirdi.

İki uğursuz evliliyi olmuş Mercedes xanım Vyanada yaşayırdı. 1929-cu ildə, 39 yaşında xərçəngdən vəfat etmiş və Vyanada dəfn edilmişdir.

Sevgi ilə verilən ad, sevgi ilə görülən iş dünyanı dəyişə bilər. Ata məhəbbəti bir adı əbədiləşdirdi.

Mən niyə kasıbam?

Bir dəfə kasıb bir adam Budda ilə rastlaşır və ondan soruşur:

— Budda, mən niyə kasıbam?

— Ona görə ki, sən varından heç kimə heç nə vermirsən.

— Axı mən bunu necə edə bilərəm? Başqalarına verməyə heç nəyim yoxdur!

— Sənin beş sərvətin var ki, onlarla varını bölüşə bilərdin, amma bunu etmirsən.

— Xahiş edirəm, həmin beş sərvəti mənə izah edin.

— Yaxşı.

1. Üzünlə başqalarına təbəssüm bəxş edə bilərdin, amma etmirsən.

2. Gözlərinlə başqalarına mərhəmət və sevgi ilə baxa bilərdin, amma etmirsən.

3. Dilinlə başqalarına yaxşı sözlər deyə bilərdin, amma etmirsən.

4. Ürəyinlə başqalarına xoşbəxtlik arzulaya bilərdin, amma etmirsən.

5. Əllərinlə başqaları üçün yaxşı işlər görə bilərdin, amma etmirsən.

Verməyə həmişə bir şeyin var: təbəssüm, xoş söz, mərhəmətli baxış, kömək edən əl. İnsan paylaşdığı qədər varlıdır.

Sadə geyimli, yad bir adam məhəllə dükanına girir. Bir qədər satıcıya, piştaxtaya baxandan sonra deyir:

— Qardaş, mən səndən nisyə çörək, çay, yumurta istəsəm, verərsənmi?

— Eləsi var ki, üç aydır pulsuz çörək aparır. Doğrusu, bu haqqı ödəyəcəyinə də inanmıram. Amma neyləyim, üç yetimə baxır, balalarını ac qoymayaq da. Allah böyükdür, bizim də ruzimizi yetirər. Sənə verdiyim çörəyin də haqqını istəmirəm. Götür get, halal xoşun olsun. — Yad adamın üz-gözündə təbəssüm dolaşır və ürəyində deyir: «Deyəsən, axtardığımı tapdım.»

— Sənin o nisyə dəftərində nə qədər borc var?

Satıcı bir qədər təəccüb, bir qədər də əsəbi halda soruşur:

— Neynirsən axı?

Gələn adam sakitcə, bir qədər də güvənverici tərzdə söhbəti davam etdirir:

— Bax, qardaş, çox xahiş edirəm, əsəbiləşmə. Mən o qədər boş-bekar adam deyiləm ki, gəlib burada sənin əsəbini korlayım, vaxtını alım. Sənin o dəftərini satın alacağam. Xahiş edirəm, oradakı bütün borcları elə indicə hesablayıb de.

Satıcı bir qarşısındakı adama, bir də dolub-daşan dəftərə baxır. Qarşısındakının inadkar olduğunu görüb müqavimət göstərmir; dəftərdə qeyd olunmuş bütün borcları cəmləyir və alınan məbləği adama deyir. Gələn adam pencəyinin döş cibindən bir dəstə pul çıxarıb o məbləği satıcının qarşısına qoyur və deyir:

— Qardaş, Allah səndən razı olsun. Sən bu camaata bu qədər güvənirsənsə, Allahı düşünüb yetimi ac qoymursansa, deməli, yaxşı adamsan. Mən hər kəsin borcunu ödədim. Bu da mənim bu camaata Ramazan payım olsun. İndi o dəftəri mənə ver. Mən onu aparıb basdıracağam və inanıram ki, Qiyamət günündə o siyahı mənim köməyim olacaq. — Adam dəftəri götürüb mağazadan çıxır.

Dükançı qarşısındakı pulları sayıb kassaya qoyanda hələ də baş verənləri tam anlaya bilmirdi. Elə bil onu don vurmuşdu. Dükanın balaca pəncərəsindən çölə baxdı. Yad adam görünmürdü. İftara az qaldığı üçün hər kəs evinə tələsirdi. Bu zaman əri vərəmdən ölmüş Sürəyyanın yeddi yaşlı qızı qapının ağzında göründü və utana-utana:

— Əhməd əmi, anam deyir ki, iftara bir çörək, üç yumurta versin. Gələn ay dayım bizə gələndə pulunu verərik. — Dükançı qızın sözlərindən elə bil yuxudan ayıldı. Adəti üzrə dəftəri çıxarmaq üçün əlini piştaxtanın altına atdı. Bir an dayandı, gülümsədi və dedi:

— Gəl, ay qızım, yumurta da götür, çörək də, yağ da. Anana da de ki, o dayı gəldi də, getdi də...

Səssizcə edilən yaxşılıq ən uca yaxşılıqdır. Bir insanın borcunu bağışlamaq, yetimi ac qoymamaq könlün əsl zənginliyidir.

Uşaq ikən maddi vəziyyətimiz heç də yaxşı deyildi...

Atam evə bir az paxlava almışdı. O axşam çayla birlikdə paxlavaları ləzzətlə yedik.

Ertəsi gün bayram idi. Anam məktəbə aparmaq üçün çantama bir paxlava, bir az zeytun və bir tikə çörək qoydu.

Sinfə girdim; hər kəsin qabağında cürbəcür yeməklər var idi... Mən də anamın verdiklərini çantamdan çıxardım. Sinifdə ən sevmədiyim uşaq mənə yanaşıb:

— Yəqin, bu paxlavanı siçanlar üçün gətirmisən?! — deyə gülməyə başladı.

O an utancımdan yerin dibinə girdim, hər kəs mənə gülməyə başladı. Ağlaya-ağlaya məktəbdən çıxdım, evə gəlib anamın üstünə qışqırdım: «Mənə niyə bir dənə paxlava qoymuşdun?! Sinifdəkilərin çantasında bir aləm yemək, məndə isə yalnız bir paxlava, bir az zeytun, bir tikə çörək var idi. Məni rəzil etdin!»

O anda anam çox pərişan səslə dedi: «Paxlavadan mənim payıma düşən sadəcə bu idi, övladım.»

Onda özümə nifrət etdim, anama sarılmağa belə üzüm qalmamışdı. Anam ona düşən bircə paxlavanı dünəndən bəri yeməmiş, mənim üçün saxlamışdı. Canım anam, fədakar anam!

Bilirəm, anam məndən inciməzdi, amma özümə elə bərk əsəbiləşdim ki, belə bir anaya bu cür davrandığım üçün on yaşımdan bəri hər gecə Allahın məni bağışlaması üçün dua edirəm... O vaxtdan bəri ağzıma almadığım yeganə şirniyyat paxlavadır...

Kiminsə yoxsulluğuna gülmək ən böyük günahlardandır. Bir ananın öz payından, hətta son tikəsindən belə keçdiyini unutmayaq.

Bir adam bir kəndlidən bir su quyusu satın alır. Quyudan su çəkmək istəyəndə satıcı ona icazə vermir: «Mən sənə quyudakı suyu yox, quyunu satdım» deyir. Mübahisə düşür. O deyir, bu deyir — nəticədə hakimin yanına getməli olurlar.

Hakim satıcıya deyir: «Madam ki su sənindir, onu başqasının quyusunda saxlaya bilməzsən! Ya suyunu götür get, ya da quyu sahibinə, suyunu orada saxladığın üçün, kirayə ödə.»

Haqqı əyri yolla mənimsəmək istəyən öz tələsinə düşür. Ədalət hər iki tərəfin haqqını tərəziyə qoyur.

Xərcliyiniz varmı?

Ata-ananıza sağlığında dəyər verin. Əsla «xərcliyiniz varmı?» deyə soruşmayın. Gedin, bütün ehtiyaclarını imkanınız daxilində həll edin. Onların yerini heç kim verə bilməz.

Valideynə sağlığında dəyər ver, ehtiyacını sözlə yox, əməllə qarşıla. Onların yerini heç kim, heç nə tuta bilməz.

Gecənin dondurucu soyuğu bürümüşdü şəhəri. Yer buzlu, sürüşkən idi. Ağzımdan çıxan nəfəsim sanki buz bağlayacaqdı. Yıxılmamaq üçün çox diqqətlə addımlamağa çalışırdım. Avtobusun qapısına yaxınlaşdım, «çox şükür» dedim ki, qəzasız-bəlasız gəlib çata bildim. Elə bu an əlində satmağa çalışdığı yaylıqlarla bir uşaq mənə yaxınlaşdı. Ona baş qoşmağa halım yox idi; bir an əvvəl avtobusa minmək idi tək dərdim.

Uşaq: — Alarsan, bacı? — deyə mənə bir yaylıq uzadır. Başımdan eləmək üçün: — Yox, istəmirəm, — deyirəm. — Al, bacı, al, lazım olar, — deyir. Canımı qurtarmaq üçün: — Pulum yoxdur, — deyirəm. — Olsun, bacı, sən al, pul istəmirəm, qoy məndən olsun, — deyir. — Olmaz elə şey, istəmirəm, yaylığım var, — deyib özümü avtobusa atıram. O anda sadəcə özümü düşünürəm, uşaq heç vecimə də deyil. Sürətlə öz oturacağıma tərəf gedirəm.

Yerimə oturmadan əvvəl paltomun cibindəki telefonumu çıxarmaq üçün əlimi cibimə salıram. Əlimə bir paket dəyir. Çıxarıb baxıram. İçində yaylıq olan paketi görüb çox təəccüblənirəm. Demə, uşaq sezdirmədən paketi mənim cibimə salıbmış.

Dərhal avtobusun qapısından özümü küçəyə atıram. Yaylıq satan uşaq eyni yerdə əlindəki yaylığı avtobusa minənlərə satmağa çalışır. Soyuğu vecinə almayan, burnu qıpqırmızı qızarmış, gecənin qaranlığında ulduz kimi parıldayan qapqara gözlü, məsum gülüşü ilə ağappaq dişlərini büruzə verən, 12-13 yaşlarında, nazik bir palto geymiş, əlcəksiz, çılpaq əlləri ilə gecənin soyuğunda pul qazanmağa çalışan bu uşağa yaxınlaşıram. Əlimi çiyninə qoyub yaylığı göstərirəm: — Bu nədir?

Uşaq gülümsəyərək: — Bir şey deyil, bacı, sənə lazım olar, qoy məndən olsun, — deyir.

— Belə etsən, necə pul qazanacaqsan? Yazıq deyilsənmi bu soyuqda? — deyirəm.

— Bir şey olmaz, bacı, — deyir o, sevgi dolu gözləri ilə.

Pulu uzadıram.

— Yox, bacı, istəməz, qoy məndən olsun, — deyir yenə.

Halbuki mənə: «Bacı, bəs pulun yox idi, hardan tapdın?» deyib üzümə baxsaydı, o anda utancımdan yerin dibinə girərdim. Amma o, dümdüz, məsum, tərtəmiz, qəlbi kirlənməmiş, hər kəsi özü kimi saf bilən bir uşaq idi.

— Al bunu, — deyirəm və qərarlı bir şəkildə üzünə baxıram. Qərarlılığımı görüb pulu alır və o biri əli ilə cibindən qalığı qaytarmaq üçün xırda pul çıxarır.

— Xeyr, istəməz, qalığı qalsın, — deyirəm.

— Bacı, bu çoxdur, olmaz, — deyir və təlaşla pulları ayırmağa çalışır, bəziləri yerə düşür.

— Bir şey olmaz, canın sağ olsun, məndən olsun, — deyirəm gülümsəyərək.

Uşaq utanaraq buzları əridən o gülüşü ilə: — Sağ olasan, bacı, Allah səndən razı olsun, — deyir.

«Sən də sağ ol! Sən də sağ ol, yoxsul məmləkətimin qəlbi geniş, gözü tox övladı!» deyirəm ürəyimdə və keçib yerimdə əyləşirəm. Bayırda buz kimi dondurucu bir hava bürümüş bu balanın kiçik, sevimli şəhərini — o şəhəri ki, içində hələ də məsumluğu ilə tərtəmiz qalmış, insanlara güvəni zədələnməmiş, gülüşü ilə qışı bahara çevirən, bir şeylər edib pul qazanmağa, ailəsinə dəstək olmağa çalışan uşaqlar var.

Yola düşürük. Gecənin qaranlığında geridə qalır o şəhər də, yaylıq satan o oğlan da. Qəlbimə hopmuş bir acı ilə bu soyuqda evindən-eşiyindən olmuş canları düşünürəm. İçimdə adlandıra bilmədiyim müxtəlif duyğular qabarır, boğazımda düyünlənən bir şey nəfəsimi kəsir və göz yaşlarım hər an gözlərimdən süzülmək üçün fürsət axtarır.

Avtobusumuz isə bəmbəyaz qarla örtülü dağların arasından qıvrıla-qıvrıla yoluna davam edir.

Bəzən ən böyük comərdliyi ən imkansız insan göstərir. Bir uşağın saf ürəyi maddi kasıblığı zənginliyə çevirir.

Bir çörəkçi bir kəndlidən mütəmadi olaraq müəyyən miqdarda kərə yağı alarmış. Bir gün görər ki, kəndlidən aldığı yağın çəkisi günü-gündən azalmağa başlayıb. Kəndlini onu aldatmaqda günahlandırar və qazıya şikayət edər.

Kəndli qazının yanına çağırılanda belə cavab verər: «Əslində, mənim heç tərəzim yoxdur. Bir ovcuma satacağım yağı, o birinə isə hər gün çörəkçidən aldığım bir kiloluq çörəyi qoyub yağın çəkisini bununla ölçürəm.»

İnsan başqasına necə davranırsa, çox vaxt eyni ölçü ilə qarşılıq alır. Verdiyin çörək sənə yağ olub qayıdır.

Bir kişi yumurtanın onunu 10 qəpiyə alıb 9 qəpiyə satırdı. Tanışları bu qəribə alverin məqsədini soruşanda o, belə cavab verir:

— Zərər etdiyimə baxmayın; alverlə məşğul olduğumu görüb hamı məni tacir sayır, hamı görür ki, əlim işdədir.

Zahir xatirinə mənasız işlə vaxt öldürmək ziyanın özüdür. Zahirən məşğul görünmək əsl fayda gətirməz.