Ədalət və cəmiyyət

Bir gün padşah əhalinin necə yaşadığını müçahidə etmək məqsədilə libasını dəyişib şəhərə çıxdı. Malların keyfiyyətini, qiymətləri və dükan sahiblərinin əhvalını öyrənmək üçün şəhər bazarlarını yoxlamağa başladı.

Padşah küçənin başındakı ilk dükana girdi. Salam verib:

— Mənə yarım batman yağ, yarım batman bal və bir az da pendir verin, — dedi.

Müştərini gülərüzlə qarşılayan dükan sahibi ədəblə salamı aldı və məmnuniyyətlə yarım batman yağ çəkdi. Yağı verərkən qarşısındakının padşah olduğunu bilmədən ona belə müraciət etdi:

— Ağam, arzu etsəniz, bal və pendiri də verə bilərəm. Ancaq mən bu yağı satmaqla artıq siftah — günün ilk satışını — etdim. Digər istəklərinizi hələ siftah etməmiş qarşıdakı qonşumdan alsanız, çox məmnun olaram.

Buna qəlbən sevinən padşah yağın pulunu ödəyib qarşı dükana keçdi. Buradan da yarım batman bal və pendir istədi. Dükanın yaşlı sahibi balı çəkdikdən sonra:

— Allaha şükür, sayənizdə bu gün də siftah etdik. Ancaq sizdən xahişim budur: pendiri məndən yox, bu yandakı dükandan alın. O hələ siftah etməyib, — dedi.

Gördüklərindən çox təsirlənən padşah yan dükana keçib alış-verişini etdikdən sonra:

— Bu millətdə bu cür yüksək əxlaq olandan sonra bütün dünyanı fəth etmək olar, — deyib xoşbəxt və məmnun halda bazarı tərk etdi.

Əsl güc silahda deyil, xalqın dürüstlüyündə və halallığındadır. Torpaq almaq yox, könül fəth etmək əsl qələbədir.

Dəvəsi ilə səhrada gedən bir bədəvi güclə ayaq üstə duran, dodaqları susuzluqdan qurumuş bir adama rast gəlir. Adam yalvararaq bədəvidən içmək üçün su istəyir. Bədəvi dəvəsindən düşüb ona su verir. Adam suyu içir, sonra qəflətən bədəvini itələyib dəvəyə minir və qaçmağa üz tutur.

Bədəvi dəvəsini xilas etmək üçün əlindən bir şey gəlməyəcəyini anlayanda oğrunun arxasınca bağırır:

— Olsun, dəvəni al apar, sənin olsun. Amma bu əhvalatı əsla kimsəyə danışma.

Bədəvinin bu qəribə xahişindən təəccüblənən oğru bir anlığa dayanır, geriyə boylanıb səbəbini soruşur.

— Əgər danışsan, bu əhvalat hər yerə yayılar və bir daha heç kim rastlaşdığı möhtac insanlara yardım etməz, — deyə bədəvi cavab verir.

Bəzən öz zərərini gizlətmək başqalarının yaxşılığa olan inamını qorumaq üçündür. Bir pis xəbər minlərlə xeyir qapısını bağlaya bilər.

Qədim zamanlarda bir şəhərdə yaşayan yaşlı bir qadının evi qarət olunur. Qadın pərişan halda padşahın hüzuruna şikayətə gəlir. Padşah onu dinləyir və hiddətlə soruşur: «Bəs sən niyə elə dərin yuxuya getmisən ki, evinə oğru girdiyini belə hiss etməmisən?» Qadın cavab verir: «Şah sağ olsun, biz sizin oyaq olduğunuzu düşünürdük, ona görə də evimizdə rahat-rahat yatmışdıq.»

Xalqın rahatlığı dövlətə olan etibardan doğur. İnsanlar başçısını oyaq bilirsə, öz evində rahat yatar.

Bu hadisə 1506-cı ildə Frankfurt şəhərində qeydə alınıb. Bir tacir içində 800 qulden pulu olan çantasını yolda itirir. Təsadüfən həmin yoldan keçən bir dülgər bu çantanı tapır. Son dərəcə dindar olan dülgər çantanı tapdığını heç kimə demir və düşünür ki, bu qədər pulun itdiyini sezməmək mümkün deyil, deməli, sahibi onu hökmən axtaracaq.

Bir gün dülgər kilsəyə ibadətə gəlir. İbadət bitəndən sonra rahib camaata elan edir ki, Frankfurta gəlmiş bir tacir 800 qulden pulunu itirib və onu tapıb gətirənə 100 qulden mükafat vəd edir.

Bunu eşidən dülgər tapdığı pulu götürüb kilsəyə gəlir və çantanı rahibə təhvil verir.

Tacirə pulunun tapıldığı xəbər verilir; o, kilsəyə gəlib çantanı götürür, lakin vəd etdiyi 100 quldeni dülgərə ödəməkdən boyun qaçırır — ona yalnız 5 qulden verir. Dülgər tacirdən vədinə əməl etməsini istəyir. Acgöz tacir isə 100 quldeni verməmək üçün cüzdanında 800 yox, 900 qulden olduğunu və dülgərin çantadan pul götürdüyünü iddia edir. Rahib dülgəri müdafiə etmək üçün mübahisəyə qarışır: onu tanıdığını, namuslu adam olduğunu, belə iş görməyəcəyini deyir. Mübahisə gərginləşir. Rahib taciri və dülgəri şəhər məhkəməsinə aparır.

Məhkəmə başlayır. Hakim tacirdən əlini İncilin üzərinə qoyub 900 quldenini itirdiyinə and içməsini tələb edir. Tacir tərəddüd etmədən əlini İncilə qoyub and içir. Hakim dülgərdən də 800 qulden tapdığına and içməsini istəyir. Dülgər də əlini İncilə basıb and içir.

Hamı səbirsizliklə hakimin qərarını gözləyir. Hakim hər şeyin gün kimi aydın olduğunu deyir və qərarını belə açıqlayır:

— Dülgər 800 qulden tapıb, tacir isə 900 qulden itirib. Deməli, dülgərin tapdığı pul tacirin deyil. Buna görə də sahibi tapılmadığından bu 800 qulden dülgərə verilir. Tacir isə itirdiyi 900 quldeni axtarmağa davam edə bilər.

Tamahkarlıq insanı öz tələsinə salır. Haqqı danan xəsis sonda öz yalanının qurbanı olur; ədalət isə haqlının yanındadır.

Türk şairi Nazim Hikmət Bursa həbsxanasında cəza çəkirmiş. Bir gün Ədliyyə Nazirliyindən bir müfəttiş həbsxananı yoxlamağa gəlir. Həbsxana rəisindən Nazim Hikməti çağırmasını xahiş edir — onunla görüşmək istəyir.

Nazimi çağırırlar. Otağa daxil olur... Aralarında qısa söhbət olur. Amma nazirliyin əməkdaşı şairə oturmağı təklif etmir. Söhbətdən sonra: «Gedə bilərsiniz» — deyir. Nazim Hikmət qapıdan çıxarkən geri dönüb müfəttişdən soruşur:

— Ömər Xəyyamı tanıyırsınızmı?

— Əlbəttə. Onu tanımamaq olarmı?

— Bəs Ömər Xəyyamın dövründə padşahın kim olduğunu deyə bilərsinizmi?

Müfəttiş bu gözlənilməz sualdan təəccüblənir və cavab verə bilmir.

Nazim Hikmət deyir:

— Görürsünüz, sənətkarı xatırladınız, amma padşahı xatırlamadınız. Vaxt gələcək, nə ədliyyə nazirini xatırlayacaqlar, nə də sizi. Amma mənim adımı həmişə xatırlayacaqlar.

Bunu deyib çıxıb gedir. Müfəttiş səhvini başa düşür. Onu çağırsa da, şair geri dönmür...

Zaman keçəndə vəzifə sahibləri unudulur, əsl dəyər yaradanlar yadda qalır. Mövqe keçici, əməl qalıcıdır.

Bir dəstə siçan yığışıb başlarına bəla olmuş bir pişikdən qurtulmağın yollarını axtarır.

Çox fikir irəli sürülür, amma heç biri qəbul olunmur. Nəhayət, gənc bir siçan pişiyin boynundan zınqırov asmağı təklif edir.

Planın məğzi bu idi: boynundan zınqırov asılmış pişik siçanlara yaxınlaşdıqca onlar zəngi eşidib qaçacaq və beləcə canlarını qurtaracaqdılar. Bu təklif bütün siçanlar tərəfindən böyük həvəs və alqışla qarşılanır.

Bu an bir küncdə baş verənləri səssizcə izləyən qoca siçan dilləndi:

— Bu, çox ağıllı təklifdir və həyata keçsə, uğurlu olacağına şübhəm yoxdur. Amma məni bir sual düşündürür: yaxşı, deyin görüm, zınqırovu pişiyin boynundan kim asacaq?

Plan qurmaq asan, onu icra etmək çətindir. Həyata keçirilməyən ən parlaq fikir də dəyərsizdir.

«Quzuların dərisini soymaqdansa, qoçların yununu qırxmaq daha yaxşıdır.»

Bu deyimi Osmanlı dönəmində Dəməşq əyalətinin valisi olmuş Azmzadə Əsəd Paşanın adı ilə bağlayırlar. Hekayəsi isə belədir:

Bir gün Əsəd Paşanın xəzinəsi boşalır və o, böyük sıxıntıya düşür. Müşavirləri ona xəzinəni doldurmaq üçün çarə kimi Dəməşqdəki toxuculara əlavə vergi qoymağı məsləhət görürlər. Məsləhəti dinləyən Əsəd Paşa soruşur: «Belə bir vergi qoysaq, nə qədər gəlir əldə edərik?»

— Əlli-altmış kisə qızıl alarıq, — deyirlər.

Əsəd Paşa etiraz edir: «Bu adamlar onsuz da çətinliklə dolanır. Bu vergini necə ödəyəcəklər?» Müşavirlər: «Evlərindəki qızılı, ləl-cəvahiratı satarlar, Paşa» deyərək onu yola gətirmək istəyirlər.

Əsəd Paşa: «Mən bu məbləği daha yaxşı yolla əldə edəcəyəm» deyir.

Müşavirlər susur.

Ertəsi gün Paşa müftiyə dəvət göndərir və gecə gizli görüşməyi təklif edir. Gecə müfti Paşanın ziyarətinə gəlir. Paşa deyir:

— Müfti əfəndi! Əldə etdiyimiz məlumata görə, şəxsi həyatınızda şəriətə zidd hərəkət edir, evdə gizli içki içirsiniz. Bu vəziyyəti İstanbula bildirməliyəm. Ancaq öncədən sizə xəbər verim deyə düşündüm.

Bunu eşidən müfti əfəndi Paşaya yalvarmağa başlayır. İstanbula xəbər verməmək üçün ona 1000 məcidiyyə təklif edir. Paşa qəbul etmir. Müfti iki qat çox təklif edir. Paşa yenə qəbul etmir. Sonda 6 min məcidiyyəyə razılaşırlar.

Ertəsi gün Əsəd Paşa qazını dəvət edir və ona: «Qazı əfəndi, etibarlı mənbələrdən öyrəndik ki, siz rüşvət alıb vəzifənizdən şəxsi mənfəətiniz üçün istifadə edirsiniz» deyir.

Bu dəfə qazı əfəndi Paşaya yalvarmağa başlayır. O da müfti kimi Əsəd Paşa ilə bazarlıq edir: «Ay əfəndim, məni vəzifəmdən uzaqlaşdırma, yoxsa camaat arasında rüsvay olaram.» 6 min məcidiyyəyə qazı ilə də razılaşırlar.

Sonra Əsəd Paşa xəzinədarı, əmniyyət rəisini, tacirləri və varlıları bir-bir görüşə dəvət edir.

Bu əməliyyatın sonunda Əsəd Paşa düz 200 kisə məcidiyyə qızılı toplayır. Sonra müşavirlərini çağırıb soruşur: «Dəməşq əhalisinə vergi qoyduğumu eşitdinizmi?» «Yox, eşitməmişik» deyirlər.

Paşa: «Vergi qoymamağıma baxmayaraq 50 yox, 200 kisə məcidiyyə qızıl yığmışam» deyir.

— Bunu necə etdin, Paşa?

Paşa cavab verir: «Quzuların dərisini soymaqdansa, qoçların yununu qırxmaq daha yaxşıdır.»

Kasıbı soymaqdansa, imkanlının haqsız qazancını almaq daha ədalətlidir. Yükü yoxsulun deyil, güclünün üstünə qoymaq lazımdır.

Torpağa su qatsan palçıq, qan qatsan vətən olar.

Torpağı vətənə çevirən onun uğrunda tökülən qandır. Vətən sadəcə yer deyil, uğrunda fədakarlıq edilən müqəddəslikdir.

Hacı Bektaş Vəli:

Sevgi var ikən nifrət niyə,

Barış var ikən savaş niyə,

Qardaşlıq var ikən didişmək niyə,

Dostluq var ikən düşmənlik niyə,

Dözüm var ikən dözümsüzlük niyə,

Azadlıq var ikən əsirlik niyə,

Ədalət var ikən haqsızlıq niyə?

Sevgi, sülh, qardaşlıq və ədalət mümkünkən nifrəti, davanı və haqsızlığı seçmək insanın öz günahıdır.

Ya ağlamasın heç kimsə,

ya da gülməsin bu həmişə gülənlər;

ya kimsədə olmasın bu para adlanan illət,

ya da paylaşmağı öyrənsin paralı millət;

ya kimsə söyləməsin sevdiyini,

ya da versinlər bu əsl sevginin tərifini;

ya bu bayramlar heç yaşanmasın,

ya da bayramda ət yeməyən qalmasın.

Sevinc də, çörək də, sevgi də paylaşılanda insanlıq yaranır. Bir tərəf gülüb bir tərəf ağlayırsa, orada ədalət yoxdur.