Dostluq və insan münasibətləri

Evimin yaxınlığındakı bir fermada iki at saxlanılır. Uzaqdan baxanda bu atlar digərlərindən heç nə ilə seçilmir. Amma yaxına gələndə çox maraqlı bir şey görürsən: atlardan biri kordur. Sahibi ona qıymayıb onun üçün təhlükəsiz və rahat bir tövlə tikdirib. Təkcə bu, öz-özlüyündə olduqca heyrətamiz addımdır.

Atlara yaxınlaşsanız, zəng səsi eşidərsiniz. Bu səs yüyəninə zınqırov asılmış o biri kiçik, sağlam atdan gəlir və kor ata həmin atın harada olduğunu duymağa, onun ardınca getməyə imkan verir.

Bu iki dostu diqqətlə izləsəniz, görərsiniz ki, zınqırovlu at həmişə kor atın harada olduğunu yoxlayır; kor at da öz növbəsində zınqırovun səsinə qulaq verib yavaş-yavaş sağlam atın ardınca düşür.

Zınqırovlu at hər axşam tövləyə qayıdarkən arabir dayanıb geri baxır ki, kor dostunun zınqırov səsini eşidə biləcəyi qədər yaxın olduğuna əmin olsun.

Rəbb bizi çətin anda tək qoymur; ehtiyacımız olanda köməyi bir insanın əli ilə göndərir. Bəzən o köməkçi olmaq isə bizim payımıza düşür.

Allah heç kimi başqalarının həyatına qarışacaq qədər işsiz qoymasın!

İstənilməyən məsləhət kömək yox, yükdür. «Yaxşılıq» adı altında başqasının həyatına müdaxilə etmək çox vaxt zərər gətirir.

Bir gün məktəblərin birində müəllimə şagirdlərinə istədikləri mövzuda hekayə yazmağı tapşırır və ən gözəl hekayəni yazana «bir cüt çəkmə» hədiyyə edəcəyini deyir. Bütün şagirdlər hekayələrini yazıb müəlliməyə təqdim edirlər.

Müəllimə hekayələri bir-bir oxuyur və hamısını çox bəyənir. Ən yaxşısını seçməkdə çətinlik çəkir. Nə edəcəyini düşünüb qalibi püşk yolu ilə müəyyən etmək qərarına gəlir.

Hər şagird öz adını bir kağıza yazır, qatlayıb müəllimənin masasındakı qutuya atır. Kağızlar qarışdırıldıqdan sonra müəllimə birini çəkib çıxarır və uca səslə «Əminə!» deyə səslənir. Bütün sinif alqışa qərq olur.

Püşkdə Əminə adlı şagird qalib gəlir. Sevincindən çəkmələri bərk-bərk qoynuna sıxan qızcığaz göz yaşlarını saxlaya bilmir.

Axşam evinə çatanda müəllimə ağlaya-ağlaya həyat yoldaşına sinifdə baş verən bu hadisəni danışmağa başlayır. Həyat yoldaşı isə:

— Yaxşı, gör nə gözəl həll tapmısan, niyə ağlayırsan ki? — deyə təəccüblənir.

Müəllimə davam edir:

— Sən demə, heç bir şagird öz adını yox, yalnız sinifdəki ən kasıb ailədən olan Əminənin adını yazıbmış. Bütün sinif ancaq onun bu çəkmələri qazanmasını istəyibmiş.

Ən gözəl qələbə başqasının sevincini öz sevincindən üstün tutmaqdır. Bütün sinif bir kasıb dostu üçün öz şansından könüllü keçdi.

Bir uşaq anası ilə birlikdə çərəz satılan dükana girir. Uşaq durmadan «ləbləbi istəyirəm» deyib anasına israr edir. Ananın könlü olmadığını görən satıcının uşağa ürəyi yanır:

— Bala, gəl özün buradan bir ovuc götür.

— Yox, ancaq sən versən alaram, — deyə etiraz edir.

Satıcı uşağa bir ovuc dolusu ləbləbi verir və soruşur:

— Niyə özün götürmədin, mənim verməyimi istədin?

— Çünki sənin ovucun daha böyükdür, — deyə uşaq gülümsədi.

— Maşallah, çox zirək balasan, — deyib satıcı da gülümsədi.

Nəyi kimdən istədiyin bəzən nə istədiyindən vacibdir. Verən əl fərqli olanda pay da fərqli olur.

Qapı-qapı gəzib xırda şeylər satmaqla təhsil haqqını ödəməyə çalışan kasıb bir oğlan bir gün tamam pulsuz qaldığını və eyni zamanda bərk acdığını başa düşür. Qərara gəlir ki, növbəti qapını döyüb ev sahibindən yemək istəsin. Elə də edir. Növbəti evə yaxınlaşıb qapını döyür. Amma qapını açan gözəl bir qadınla üz-üzə gələndə özünü itirir və yemək əvəzinə su istəyir. Qadın oğlanın ac olduğunu hiss edir və su əvəzinə ona bir stəkan süd gətirir. Oğlan südü aram-aram içəndən sonra qadından nə qədər borclu olduğunu soruşur. Qadın:

— Mənə heç bir borcunuz yoxdur, — deyə cavab verir və əlavə edir: — Anam bizi «yaxşılığı əvəzsiz edin» deyə tərbiyə edib.

Hovard Kelli bir az tutulur və yalnız:

— Sizə ürəkdən təşəkkür edirəm, — deyə bilir.

O, evdən uzaqlaşan kimi özünü həm fiziki cəhətdən daha güclü hiss edir, həm də Tanrıya və insanlığa olan inamının gücləndiyini duyur.

İllər keçir. Bir gün həmin qadın ağır bir xəstəliyə tutulur. Yerli həkimlər onun dərdinə dərman tapa bilmir. Nəhayət, çarəsiz qalan həkimlər qadını böyük şəhərə göndərir ki, mütəxəssislər bu nadir xəstəliyin səbəbini araşdırsınlar.

Məsləhətləşməyə doktor Hovard Kelli də cəlb olunur. Xəstənin hansı şəhərdən gətirildiyini eşidən kimi doktorun gözləri sanki nurla dolur. Dərhal yerindən qalxıb qadının yerləşdirildiyi palataya yollanır. Qadını görər-görməz tanıyır: bu, onu uşaqlıqda bir stəkan südlə aclıqdan qurtarmış və qəlbindəki Tanrı sevgisinin güclənməsinə yol açmış həmin qadın idi.

Doktor o gündən qadını öz himayəsinə alır və onu sağaltmaq üçün əlindən gələni edəcəyinə qərar verir.

Uzun mübarizədən sonra xəstəlik məğlub olur, qadın sağlığına qovuşur. Xəstəxananı tərk edib evə dönmək vaxtı gəlir.

Doktor Kelli mühasibatdan müalicə xərclərini əks etdirən hesabı istəyir. Hesabı alır, kağızın kənarında bir şeylər yazır və onu qadının palatasına göndərir. Qadın həyəcanla hesabı əlinə alır və orada göstərilən məbləği ödəyə bilməyəcəyini düşünərək məyus olur. Bütün ömrü boyu bu borcu ödəmək üçün çalışmalı olacağını sanır.

Birdən kağızın kənarındakı bir cümlə diqqətini çəkir:

«Bir stəkan südlə tam ödənilmişdir.» İmza: doktor Hovard Kelli.

Təmənnasız edilən yaxşılıq itmir; görünməz bir hesaba yazılır və vaxtı gələndə, sən gözləməyəndə qaytarılır.

Rayon bələdiyyəsinə yeni təyin olunmuş gənc başçı oranı gəzib vəziyyətlə tanış olmaq qərarına gəlir. Ərazini tək-tənha gəzdikdən sonra ara küçələrin birindəki çayxanaya girir və özünə çay sifariş verir.

Bu an 12-13 yaşlı bir uşaq:

— Əmi, ayaqqabılarını boyayımmı? — deyə başçıya müraciət edir.

Ayaqqabısı boyalı olsa da, uşağın qəlbini qırmamaq üçün:

— Olsun, gəl boya. Yaxşı boyasan, sənə istədiyin pulun iki qatını verərəm, — deyincə uşaq:

— Mən hamı üçün eyni cür boyayıram, — deyə cavab verir.

Başçı:

— Necə yəni? — deyə təəccüblənir.

Uşaq cavab verir:

— Müəllimimiz demişdi: «Uşaqlar, nə iş görsəniz, hər kəs üçün eyni cür görün, ayrı-seçkilik etməyin.» Mən də bu pula xəstə anama dərman alacağam. Sənə ayrı cür xidmət etsəm, o dərmanın anamın xəstəliyinə şəfası olmaz!

Gənc başçı həyatının ən vacib dərslərindən birini almışdı. Çox kövrəldi və uşağa cibindəki ən böyük pulu, bir də öz kartını verdi. Atası olmayan, həm oxuyan, həm də xəstə anasına baxmağa çalışan bu uşaqla maraqlanacağına söz verdi.

Uşağa o dürüstlüyü aşılayan müəllimin də görüşünə gedib ona ayrıca təşəkkür etdi.

Boyaçı uşaqdan eşitdiyini unutmamaq və həmişə işində tətbiq etmək üçün «Bizdə hamı eynidir» cümləsini masasındakı ad lövhəsinin arxasına yazdırdı.

Çətin də olsa, bunu həmişə işində tətbiq etməyə çalışdı.

İnsana tutduğu mövqeyə görə yox, insan olduğu üçün eyni cür yanaş. Cəmiyyəti kiçik anlarda doğru olanı seçənlər dəyişir.

Acıdilli, nəzakətsiz bir adam dedi-qodu yaymaqda ittiham olunaraq kəndin ağsaqqalının hüzuruna çağırıldı.

— Bu bir zarafat idi, sadəcə zarafat, — deyə o, ittihamı rədd etdi. — Sözlərimi başqaları yanlış başa düşdü, mən günahkar deyiləm!

Lakin dedi-qoduya məruz qalan tərəf möhkəm dayanırdı:

— Təmiz adımı ləkələdin. Ədalət tələb edirəm.

Günahkar sıxışdırıldıqca geri çəkildi:

— Bütün dediklərimi geri götürürəm, əfv edilməyimi xahiş edirəm.

Ağsaqqal dinməzcə qulaq asdı. Ürəyindən keçirdi: «Bu adam etdiyinin ağırlığını hələ dərk etməyib. Vaxt keçər, eyni günahı yenidən təkrarlayar.» Sonra adama belə dedi:

— Get, bazar meydanına quş tükündən bir yastıq gətir. Onu kəs, içindəki tükləri ətrafa səpələ. Sonra o tüklərin hamısını bir-bir yığıb mənə gətir. Bunu bacarmasan, əfv yoxdur.

Adam ağsaqqalın bu şərtini könülsüz qəbul etdi. «Qoca ağlını itirib», — deyə düşünə-düşünə yastığı meydana gətirdi və kəsdi. Tüklər bir yellə dağılıb dörd yana uçdu. Adam gah sağa, gah sola qaçıb tüklərin ardınca düşdü; lakin nə qədər çalışsa da, axırda ovucunda yalnız bir neçə tük qaldı.

Başını aşağı salıb ağsaqqalın yanına qayıtdı:

— Qalanlarını yığa bilmədim.

Sonra dərin bir ah çəkdi:

— Eynilə yaydığım sözlər kimi. Onları da bir daha geri ala bilmərəm.

Yayılan söz küləyə verilmiş tük kimidir — bir daha geri yığılmaz. Ona görə dedi-qodudan uzaq dur.

Nə mal, nə də mülk istərəm,

mən əsl dost istərəm.

Hansı mülk öləndə rəhmət oxumuş sahibinə?

Mənə rəhmət oxuyacaq dost istərəm.

Nə mal, nə mülk — insan üçün əsl sərvət vəfalı dostdur. Öləndən sonra ardınca rəhmət oxuyacaq bir dost hər mülkdən qiymətlidir.

— Təkəbbürlü ilə dostluq etmə! Hal bilməz, əhval bilməz, könül bilməz; üzülərsən.

— Özünü çox ağıllı sayanla dostluq etmə! Çox danışar, boş danışar, kəm danışar; üzülərsən.

— Namərdlə dostluq etmə! Mərdlik bilməz, ürək bilməz, dost bilməz; üzülərsən.

Təkəbbürlü, özündən razı və namərd insanla dostluqdan geriyə yalnız peşmançılıq qalır. Dostunu qəlbinə görə seç.

Dostunu tanımaq istəsən — onu darda gör, zorda gör, qovğada gör; hələ bir mənfəətinə toxun, bir də onda gör.

Dost darda, zorda və mənfəət sınağında tanınır. Rahat gündə hamı dostdur; əsl dostu çətinlik üzə çıxarır.

Gedin, amma yenə gəlin

Osmanlı adətlərindən: evə gələn qonaqların bir daha gəlməsini istəyən ev sahibləri onların ayaqqabılarını ucu evə yönəlmiş şəkildə qapı önünə düzərmiş. Beləcə qonaq evdən çıxarkən sanki dala-dala yeriyərmiş; bu da «gedin, amma yenə gəlin» mənasını verərmiş.

İncə bir hərəkət böyük mehribanlıq daşıya bilər. İnsana verilən dəyər çox vaxt xırda məqamlarda görünür.

Müəllifliyi kontr-admiral Qreys Hopperə aid edilən «üzr istəmək icazə istəməkdən yaxşıdır» deyə bir ifadə var.

Bu ifadə «bir işi görmək üçün əvvəlcədən icazə istəmə — onu gör, sonra narazı qalan olsa, üzr istə» mənasında işlədilir.

Bəzən icazə gözləmək fürsəti əldən verməkdir. Doğru bildiyini et, lazım gələrsə sonra üzr istə.

Təsəvvür edin ki, bir şirkətdə iş prosesini ləngidən açıq bir problem var. Məsələn, hər həftə eyni məlumat əl ilə bir neçə fərqli cədvələ köçürülür və buna saatlarla vaxt gedir. Əməkdaşlardan biri anlayır ki, bunu sadə bir avtomatlaşdırma ilə həll etmək olar.

Əgər o, əvvəlcə uzun-uzadı icazə almağa çalışsa, məsələ bir rəhbərdən digərinə keçə, həftələrlə cavab gözlənilə və fürsət itirilə bilər. Əməkdaş isə riskin kiçik olduğunu görüb, mövcud məlumatlara zərər vermədən ayrıca sınaq sistemi qurur, prosesi avtomatlaşdırır və nəticəni göstərir. Sistem uğurlu alınırsa, hamı onun faydasını görür. Kimsə prosedurun əvvəlcədən razılaşdırılmamasından narazı qalarsa, əməkdaş deyə bilər: “Prosesi sürətləndirmək üçün sınaq etdim. Əgər qaydanı pozmuşamsa, üzr istəyirəm.”

Burada əsas fikir “qaydalara məhəl qoyma” deyil. Məğz budur ki, nəticəsi geri qaytarıla bilən, təhlükəsi az olan və faydası aydın görünən hallarda həddindən artıq icazə gözləmək təşəbbüsü öldürə bilər. Bəzən məsuliyyətlə hərəkət edib nəticəni göstərmək, sonsuz razılıq gözləməkdən daha düzgün olur.

Mariya anası ilə birlikdə Nyu-Yorkda kiçik bir mənzildə yaşayırdı. Böyük bir şirkətdə katibə işləyirdi; həyatı olduqca darıxdırıcı və adi idi.

İşdə heç kim ona fikir vermirdi...

Bir səhər işə gedərkən Mariya küçədə yeni bir papaq mağazasının açıldığını gördü. Maraqla içəri girdi.

Mağazada anası ilə bir balaca qız, bir də özünə papaq axtaran başqa bir müştəri var idi. Mariya bir neçə papağı geyib yoxladı. Birindən çox xoşu gəldi, onu başına qoydu. Papaq ona çox yaraşdı.

Mariyanı izləyən balaca qız: «Ana, gör o papaqlı qadın necə gözəl görünür!» deyə səsləndi.

Ana Mariyaya müraciət etdi:

— Xanım, bu papaq sizə çox yaraşır, — dedi.

Digər müştəri də yaxınlaşdı: «Xanım, siz bu papaqda çox gözəl görünürsünüz!»

Mariya güzgüyə tərəf getdi, özünə baxdı.

Həyatında ilk dəfə idi ki, güzgüdəki əksini bu qədər bəyənirdi. Əla görünürdü.

Gülə-gülə kassaya yaxınlaşdı, papağın pulunu ödədi.

Çölə çıxanda qarşısında tamam yeni bir dünya açıldı... Çiçəklərin rənglərinin bu qədər gözəl olduğunu heç vaxt görməmişdi. Təmiz havanın xoş qoxusu, maşınların və insanların səsi ahəngdar bir melodiya kimi idi...

O, özünü çox gözəl hiss edirdi.

Ofis binasına çatanda mühafizəçi qapını açıb «sabahınız xeyir» dedi.

Liftdəkilər ondan neçənci mərtəbəni soruşdu, kimsə onun üçün düyməni basdı.

Ofisdəkilər bütün günü ona heyranlıqla baxdı, bu gün necə gözəl göründüyünü dedi, sanki onu ilk dəfə görürdülər.

Meneceri yeni iş barədə fikrini öyrənmək üçün onu nahara dəvət etdi.

Bu sehrli iş günü bitəndə Mariya hələ də gülümsəyirdi. Yaşadığı möcüzəli günü və həyatının bir anda necə dəyişdiyini düşünürdü. Hamısı yeni papaq sayəsində...

Taksiyə minib evə yollandı. Evə çatanda anası qapını açdı və Mariyanı görəndə heyrətdən donub qaldı: «Mariya, necə də gözəl görünürsən! Gözlərin uşaqlıqdakı kimi parıldayır!» dedi.

— Bəli, ana, hamısı yeni papağım sayəsindədir. Bu gün heyrətamiz bir gün keçirdim!

— Hansı papaq? — deyə anası çaşqın halda soruşdu.

Mariya narahat oldu. Üzündəki ifadə birdən dəyişdi. Başına toxundu və gördü ki, həyatını dəyişən papaq yoxdur. Taksiyə minəndə onu götürdüyünü xatırlamadı. Bəlkə naharda unutmuşdu? Ofisdə böyük həvəslə işləyərkən papağına heç toxunmamışdı da. Mağazanı yadına saldı: papağı ilk dəfə necə gördüyünü, necə geydiyini, ətrafdakıların heyranlığını, papağı götürüb kassaya getdiyini, pul kisəsini çıxarıb papağı masanın üstünə qoyduğunu xatırladı...

Amma!

Həyəcanından papağı piştaxtanın üstündə necə unutduğunu, gözləri parıltı içində papaqsız bayıra çıxdığını da xatırladı...

Mariyanı xoşbəxt edən bütün gün boyu yaşadığı düşüncə və hisslərin özü idi...

İnsan yaşadığı xoşbəxtlikdən ətrafına parlaq işıq saçır. Adi şeylər sehrli görünür, qaranlıqlar aydınlanır, yaşamaq eşqi güclənir.

Bir xoş söz insanın bütün dünyasını dəyişir. Xoşbəxtlik zahiri bir əşyada yox, insanın öz içində və ona göstərilən diqqətdədir.

İnsanlara münasibətin od ilə münasibətin kimi olsun:

çox uzaqlaşma ki, donmayasan;

çox yaxınlaşma ki, yanmayasan.

Sədi Şirazi

İnsanla münasibətdə ölçünü qoru: nə həddindən artıq uzaqlaş ki, soyuyasan, nə də çox yaxınlaş ki, yanasan.

İllərlə oxudu, zəhmət çəkdi və nəhayət taleyini müəyyən edə biləcək o imtahan günü gəldi... Atası Kazım kişi kifayət qədər tələbkar biri idi, daim oğlunun dərsləri ilə yaxından maraqlanır və onun bu imtahanda mütləq uğur qazanacağını düşünürdü...

Kamal binaya girib imtahan verəcəyi sinfi tapdı. Sual-cavab vərəqləri paylananda həyəcanlı olsa da, imtahan başlayanda çox rahatladı... Sualları asanlıqla cavablandırırdı, cavabların düzgünlüyünə də tam əmin idi... İmtahanın bitməsinə yarım saat qalmışdı. Özünə o qədər arxayın idi ki...

Birdən gözlərini diqqətlə sinfin pəncərəsinə dikdi. Nə gördüsə, heç düşünmədən yerindən qalxıb qapıya doğru qaçdı...

— Qayıt! Yoxsa imtahanın ləğv olar, bir ilin boşa gedər, oğlum, — deyə imtahanı qəbul edən müəllim onu səslədi. Amma o dayanmadı, qaçaraq binanın arxa qapısından çıxdı...

Baş verənləri eşidən atası bir neçə saat sonra evə gələn Kamalı əvvəlcə danladı, sonra hətta üzünə şillə də vurdu. Kazım kişi çox pərişan idi. Sinifdən niyə çıxdığını, imtahanı niyə yarımçıq qoyduğunu soruşsa da, atasının daha da əsəbiləşəcəyini bildiyindən Kamal susdu... Desəydi, anlamazdı...

Kazım kişi o il boyu oğlunu durmadan danladı, məzəmmət etdi. Kamal bu vəziyyətdən incisə də, dinmədi, başını aşağı salıb dərsləri ilə məşğul oldu.

Növbəti il yenidən imtahan verdi və tibb fakültəsinə qəbul oldu... Çox yaxşı bir həkim oldu. Uzun illər şəhərdə yaşamağına baxmayaraq, ucqar bir kənd xəstəxanasına könüllü təyinat istədi. Bir il orada çalışandan sonra ailəsi onun evinə qonaq gəldi... Atası ilə arasındakı imtahan məsələsi çoxdan unudulmuşdu...

Qarlı və soyuq bir axşam Kamalın ev telefonu zəng çaldı. Zəng edən yaxınlıqdakı kəndlərdən birində bir xəstənin olduğunu dedi. Çantasını götürüb yola düşərkən atası Kazım kişi oğlunu dağ yollarında tək qoymaq istəmədi, onu müşayiət etməyə qərar verdi. Güclü çovğun altında təxminən bir saat piyada gedib həmin kəndə çatdılar. Evi tapıb qapını döydülər. Qapını yaşlı bir kişi açdı, arvadının xəstə olduğunu dedi və həkimi atası ilə birlikdə içəri dəvət etdi...

Kamal xəstəni müayinə edib lazımi müalicəni təyin etdi. Yaşlı qadın həkimə təşəkkür edərək titrək səslə dedi: «Bu soyuqda dərdimizə çarə oldun, oğlum. Sənin kimi yaxşı insanlar olmasaydı, bu dünya necə olardı? İnsan olmaq asan iş deyil... Qulaq as.»

«İllər öncə şəhərə getmişdim. Birdən yolun ortasında halım pisləşdi, bərk sancılandım. Ətrafda kimsə yox idi, yollar boş idi. Demə, o gün imtahan varmış. Beş dəqiqə keçməmiş bir cavan oğlan həyəcan içində mənə yaxınlaşdı. Məni o istidə yarım saatda xəstəxanaya çatdırdı. Hamilə idim, övladıma bir şey olar deyə qorxudan tir-tir əsirdim. Qəbul şöbəsindəki həkim dedi ki, on dəqiqə geciksəydim, ölə bilərdim... O gün oğlum dünyaya gəldi.

Məni xəstəxanaya gətirən oğlanın adını öyrənmişdim — Kamal olduğunu demişdi. Dedi ki, imtahanda idim, pəncərədən baxanda sizi gördüm, tək olduğunuzu anlayanda sinifdən çıxıb köməyinizə gəldim. İmtahandan vaz keçdiyim üçün bir ilimi itirsəm də, heç peşman olmadım.

Oğlumun adını Kamal qoydum. Onu o mərhəmətli oğlanın hekayəsi ilə böyütdüm, Kamal kimi bir insan olsun deyə daim öyüd-nəsihət etdim. İndi müəllimdir... Şagirdlərini ilk növbədə insan kimi yetişdirməyə çalışır... Ah, kaş o oğlanı da tapıb ondan halallıq ala biləydim... Hər kəs həkim, müəllim, mühəndis ola bilər. Bu dünyada ən çətini insan ola bilməkdir... O gənc necə də gözəl bir insan idi. Yolun ortasında məni tək qoymadı.» Bunu eşidən doktor Kamal: «Halaldır, ana, narahat olma...» dedi.

Atası Kazım kişi doluxsundusa da, göz yaşlarını göstərmək istəmədi. Ancaq evdən çıxanda göz yaşları yanaqlarını islatdı. Yola düşəndən sonra da Kazım kişinin göz yaşları dayanmadı. O, titrək səslə «Kamal, oğlum» desə də, hıçqırıq boğduğundan sözünün davamını gətirə bilmədi.

Peşə sahibi olmaq olar, əsl çətini insan olmaqdır. Bir gəncin vaxtında etdiyi mərhəmət nəsillər boyu davam edən xeyirə çevrilir.

Hər gün olduğu kimi bu gün də üzərində işlədikləri layihənin vəziyyətini müzakirə etmək üçün Cavid bəy və heyəti toplantı otağına yığışmışdı. Hər kəs öncəki gün həm qazandığı uğurlu nəticələr, həm də qarşılaşdığı çətinliklər barədə qısaca məlumat verirdi.

Növbə Kamala çatdı. O da başqaları kimi gördüyü işlər barədə hesabat verdi, amma sanki həmkarlarından kömək umurmuş kimi üzləşdiyi problem haqqında daha ətraflı danışdı. Sözünü bitirər-bitirməz Nadir ittihamedici bir səslə: «Günahkar sən özünsən, sənin üzündən bizim işimiz də dayanıb, heç nə edə bilmirik» deyə hamının gözü önündə Kamalı sancdı. Otaqdakılar donub qaldı. Kamal çox pərt olmuşdu, nə edəcəyini bilmirdi. Cavid bəy layihə rəhbəri kimi bu söhbətin böyüyüb münaqişəyə çevrilməməsi üçün dərhal müdaxilə etdi və heyətə müraciət etdi: «Uşaqlar, istəsəniz bu gün üçün müzakirəni bitirək, bu məsələni isə ayrı bir vaxt həll edərik.» Hamı dağılışdı.

Cavid bəy nə edəcəyini yaxşı bilirdi: təkbətək görüşüb dostcasına söhbət etmək. O, Nadiri bir stəkan çay içmək bəhanəsi ilə şirkətin kafesinə dəvət etdi, ordan-burdan söhbətdən sonra nəhayət əsas mətləbə keçdi və təmkinini pozmadan, aramla bunları dedi: «Oğlum, bu gün sənin Kamala qarşı rəftarın çox yanlış idi. Məsələnin əslini öyrənmədən, bilmədən kimisə suçlamaq, özü də başqalarının yanında, qəbuledilməzdir. Özünü onun yerinə qoy. Adam bizdən kömək gözlədiyi halda ittiham olunur. Əminəm ki, Kamal bizdən birlikdə oturub düşünməyimizi, məsələnin həllini birgə tapmağımızı umurdu.»

Nadir utandığından başını aşağı saldı. Cavid bəyin nəsihəti bəhrə vermiş, Nadir üçün yaxşı bir dərs olmuşdu; qəbahət etdiyini anlamışdı.

Sonralar hər dəfə yeri gələndə o, aralarında baş vermiş bu söhbəti xatırlayaraq Cavid bəyə daim minnətdar olduğunu söyləmişdi. Vacib məqamlardan biri də bu idi ki, şirkətdə bu söhbətdən heç kimin xəbəri olmamışdı.

Münaqişə kimin, müzakirə isə nəyin haqlı olduğunu axtarır. Doğrunu tapmaq istəyirsənsə, mübahisə yox, müzakirə et.

Soyuq bir qış gecəsi idi. İşdən evə qayıdırdım. Öndə sərxoş kimi görünən bir adam gördüm. Sağa-sola əyilə-əyilə, taqətsiz halda yanındakı dirəyə sarılmışdı. Yaxınlaşdım. Yaşı otuzdan çox olardı. Çox təmiz, səliqəli geyinmişdi. Yoldan keçənlərin bəziləri ucadan içkinin zərərindən danışır, bəziləri isə istehza edib gülürdü.

— Yaxşısınızmı, bir şeyə ehtiyacınız varmı? — deyə adama soruşdum.

Dodaqlarından çıxan iniltiyə bənzər səslə:

— Xəstəyəm!.. — dedi.

Yıxılmasın deyə qolumla belindən tutub taksi dayanacağına gətirdim. Taksi gözləməyə başladıq. Axşam kəsilən qar yenidən yağırdı; yavaş-yavaş buz bağlayan yollarda bir-biri ilə yarışan sahibsiz itlərdən başqa heç bir həyat əlaməti qalmamışdı.

Taksi tapmaqdan ümidimi üzmüşdüm ki, yanımızda bir taksi dayandı. Sürücüyə vəziyyəti izah etdim və tələsdiyimizi dedim.

Xəstəni arxa oturacağa oturdub xəstəxanaya yollandıq. Həkimlər sağ olsun, dərhal lazım olan hər şeyi etdilər, dava-dərman vurdular; biz də adamın yatağının başında gözlədik.

Növbətçi həkim bildirdi ki, biz xəstəni ən azı donmaqdan xilas etmişik. Gənc isə hələ danışa bilmədiyi üçün sadəcə bizə baxıb gülümsəyirdi. Sürücü də yanımda idi... Xəstəmiz bir müddət sonra özünə gəldi. Onu yenidən maşına mindirib evinə apardıq.

Həyat yoldaşı onun tez-tez diabetik komaya düşdüyünü bildiyindən dəhşətli təlaş içində oğlu ilə birlikdə küçəyə çıxmışdı. Bizi görəndə həyəcanla qaçıb yanımıza gəldilər. Ailə üzvləri bir-birinə bərk-bərk sarıldı, gözləri sevinclə dolu idi.

Saatlarla davam edən yorğunluğumuzdan əsər-əlamət qalmadı; bizə necə təşəkkür edəcəyini bilməyən o ailənin xoşbəxtliyindən bizim də gözlərimiz doldu.

Vidalaşma vaxtı sürücüdən borcumu soruşdum.

Başını yellədi:

— Borclu deyilsən, əksinə, sənin alacağın var, dostum! — dedi. — Sən məni belə bir yaxşılığa şərik etdin. Bəlkə də iyirmi il ağlamağın nə olduğunu unutmuş bir insana bu gözəl hissi yaşatdığın üçün mən sənə borcluyam.

Sürücünü bağrıma basıb ayrılarkən gecənin soyuğunu hiss etmədim və evə piyada qayıtmaq qərarına gəldim.

Kim bilir? Bəlkə yolumun üstündə köməyimə ehtiyacı olan daha bir insan çıxacaqdı?

İnsanlıq mərhəmət üzərində qurulur. Mərhəmət ağlayanla ağlamaq yox, göz yaşını dayandırmağın yolunu tapmaqdır.

Başqa insanların fərqliliyini və ya xarici görkəmini məsxərəyə qoyub onları alçaltmağın yolverilməz olduğunu ən kiçik yaşlarından övladlarımıza öyrətməliyik.

Başqasının fərqliliyini və ya görünüşünü ələ salmaq alçaqlıqdır. Bunu ən kiçik yaşdan uşaqlarımıza öyrətməliyik.

Niyə insanlar mübahisə edəndə qışqırırlar?

Bir gün dərs zamanı müəllim tələbələrinə sual verdi:

— Niyə insanlar mübahisə edəndə qışqırır?

— Ona görə ki, əsəblərini cilovlaya bilmirlər, — deyə bir tələbə cavab verdi.

— Axı mübahisə etdiyin adam yanındadır, qışqırmaq nəyə lazımdır? Onunla sakitcə danışmaq olmazmı? Əsəbiləşmisənsə, niyə qışqırmalısan? — deyə müəllim sualını dərinləşdirdi.

Tələbələrin hərəsi bir cavab verdi, lakin heç biri müəllimi qane etmədi. Nəhayət, o dedi:

— İnsanlar bir-birindən narazı olduqca, mübahisə etdikcə ürəkləri bir-birindən uzaqlaşır. Bu məsafədən bir-birini eşitmək üçün qışqırmalı olurlar. Nə qədər ucadan qışqırırlarsa, deməli, ürəkləri də bir o qədər bir-birindən uzaqdır.

Bir qədər susandan sonra müəllim sözünə davam etdi:

— Bəs insanlar bir-birini sevəndə nə olur? Onlar qışqırmır, əksinə, astadan danışır. Çünki ürəkləri bir-birinə çox yaxındır, aralarındakı məsafə azdır. Bəs daha güclü sevgi olanda nə baş verir? Onda astadan da danışmır, pıçıldaşırlar və bir-birinə bir az da yaxınlaşırlar. Ürəkləri yaxınlaşdıqca, hətta pıçıldaşmağa da ehtiyac duymurlar — sadəcə bir-birinə baxıb hər şeyi sözsüz anlayırlar... Əziz tələbələrim, siz də mübahisə edəndə ürəklərinizin bir-birindən uzaqlaşmasına imkan verməyin, aranızdakı məsafəni artıra biləcək sözlər deməyin. Çünki günlərin bir günü bu məsafə o qədər böyüyə bilər ki, geri yolu tapa bilməzsiniz.

Qışqırıq qəlblərin bir-birindən uzaqlaşdığının səsidir. Sevgidə pıçıltı bəs edir — aranızdakı məsafəni böyütməyin.

Qapı zənginin səsi...

Keçən qış işimdən çıxarıldım. Dolanışığımı təmin etmək üçün müvəqqəti olaraq qəzet daşıyıcısı işləməli oldum. Qəzet çatdırdığım evlərdən birinin poçt qutusu möhürlü olduğu üçün qapını döyməli oldum. Qapını yaşlı bir kişi açdı.

— Dayı, poçt qutusunu niyə möhürləmisiniz? — deyə soruşdum.

— Mən onu qəsdən möhürləmişəm, — deyə cavab verdi.

Sonra qəribə tərzdə gülümsəyib davam etdi:

— Sizdən xahiş edirəm, hər gün qəzeti gətirəndə, zəhmət olmasa, qapını döyün və ya zəngi basıb şəxsən mənə verin.

— Əlbəttə, amma bu, ikimiz üçün də əlverişsizdir, vaxt itkisidir, — deyə təəccübləndim.

— Problem yoxdur, mən hər gün evdəyəm, — dedi və əlavə etdi:

— Arvadım rəhmətə gedib, oğlum xaricdədir, mən burada tək yaşayıram. Kim bilir, nə qədər ömrüm qalıb?

Bu zaman qocanın dumanlı, nəmli gözlərini gördüm.

— Qəzet oxumaq üçün abunə olmamısınızmı məgər? — deyə soruşdum.

— Mən heç vaxt qəzet oxumuram... Yalnız qapı zənginin səsinə abunə olmuşam.

Sonra əllərini bir-birinə tutub dedi:

— Cavan oğlan, lütfən, mənə bir yaxşılıq et! Budur, oğlumun telefon nömrəsi. Əgər bir gün qapını döyüb məndən xəbər ala bilməsən, oğluma zəng edib xəbər ver.

Bəzi insanlar üçün bir zəng səsi, bir salam bütün dünyaya dəyər. Tənhaların qapısını döyməyi unutmayaq.

Sizi «yalnız işi düşəndə axtaran» adamlardan incimək əvəzinə, onların dara düşdüyünü, sizin yardımınıza ehtiyacları ola biləcəyini və elə buna görə sizi axtardığını düşünsəniz, qəlbiniz çox rahat olar.

Səni yalnız işi düşəndə axtaranlara incimək əvəzinə, sənə etibar etdikləri üçün gəldiklərini düşün — qəlbin rahat olar.

Bir gün gənc bir oğlan evlənmək qərarına gəlir. Toy hazırlıqlarına bir həftə vaxt sərf edəndən sonra bir axşam atasına: «Ata, səndən bir xahişim var. Bütün işləri tək görməyə gücüm çatmır. Lütfən, bu siyahını götür və oradakı bütün dostlarıma zəng vurub onları toyuma dəvət et» deyir. «Gözüm üstə, oğlum!» deyə atası cavab verir.

Toy günü oğlan əsəbi halda atasına yaxınlaşır: «Ata, axı mən səndən bütün dostlarıma zəng vurmağını xahiş etmişdim!»

— Oğul, mən elə sən istədiyin kimi etdim.

— Mənim siyahımda 50 nəfər var idi, amma burada yalnız 15 nəfəri görürəm, — deyə oğlan narahatlığını bir daha büruzə verdi.

— Oğlum, mən 50 nəfərin hamısına bir-bir zəng vurdum. Hər birinə sənin adından zəng etdiyimi, hazırda problemin olduğunu, dostlarının yardımına ehtiyacın olduğunu söylədim və bu vaxt, bu məkanda olmalarını xahiş etdim. Sən heç narahat olma, oğlum. Sənin əsl dostların bu gün burada, sənin yanındadır!

Əsl dost sən dara düşəndə yanında olandır. Sayı çox olan tanışların yox, sınaqdan çıxan az dostun qiymətlidir.

Bəziləri üçün yalnız bunu demək olar:

Tanış olduq — sevindik, tanıdıq — üzüldük.

Tanışlıq sevindirir, tanımaq isə həmişə xoş olmur. İnsanı olduğu kimi görmək bəzən məyusluq gətirir.

(Samurayların həyatından alınmış ibrətamiz bir hekayə)

Ahıl, müdrik bir samuray varmış. O, şagirdlərinə müdrikliyin və döyüş sənətinin sirlərini öyrədərmiş. Bir gün növbəti dərs zamanı ədəbsizliyi və qəddarlığı ilə tanınan bir döyüşçü sinfə daxil olur. Bu döyüşçü rəqiblərini təhqir edib hövsələdən çıxarar, sonra da əsəbiləşmiş rəqibinin bir-birinin ardınca etdiyi səhvlərdən istifadə edib onu məğlub edərmiş. Bu dəfə də eyni taktikanı işlədir, samurayı döyüşə təhrik etmək üçün ona bir neçə təhqiramiz söz deyir. Samuray təhqirlərə məhəl qoymadan dərsinə davam edir. Təhqirlərini bir neçə dəfə təkrarlayandan sonra da samuraydan heç bir cavab ala bilməyən döyüşçü əsəbi halda sinfi tərk edib gedir.

Bu səhnəni diqqətlə izləyən şagirdlər müəllimlərindən soruşur:

— Ustad, siz nə üçün bu təhqirlərə dözdünüz? Nədən onu döyüşə çağırmadınız?

Müdrik samuray belə cavab verir:

— Əgər kimsə sizə hədiyyə ilə gəlir və siz o hədiyyəni qəbul etmirsinizsə, onda hədiyyə kimə aid olur?

— Əvvəlki sahibinə, — deyə şagirdlər cavab verir.

— Paxıllıq, nifrət və təhqirlərə də eyni gözlə baxmaq lazımdır. Siz onları qəbul etmədiyiniz halda, bu cür ‘hədiyyələr’ onları sizə ünvanlamağa çalışanların özünə qalır.

Qəbul etmədiyin təhqir sahibinə qayıdır — eynilə geri qaytarılan hədiyyə kimi. Pisliyə pisliklə yox, təmkinlə cavab ver.

Bir tanışımın ziyarətinə getmişdim. Evinə daxil oldum, otağına girdim. Başını aşağı əymiş halda səssiz oturmuşdu. Qəmli görünürdü.

— Üzgünsənmi? — deyə soruşdum. Başını qaldırdı, gözümün içinə baxdı və: — Yox, tənhayam, — deyə cavab verdi.

Ən böyük dərd insanların içində belə özünü tənha hiss etməkdir. Yanındakının tənhalığını görmək əsl həssaslıqdır.

COVID-19 pandemiyasının tüğyan etdiyi zamanlar idi. Qılıncının, necə deyərlər, dalı da kəsirdi, qabağı da. Uzun fasilədən sonra görüşən iki nəfərin arasında belə bir söhbət olur:

— Salam, qağa, nə var, nə yox? Çoxdandır görünmürsən. Hardaydın?

— Heç! COVID olmuşdum.

— Nə? COVID nədir?

— Necə yəni nədir? Bilmirsən COVID nədir?

— Vallahi, xəbərim yoxdur.

— Deməli, bilmirsən. Yəni deyirsən, heç COVID olmamısan?

— Yox, vallah, heç olmamışam.

— Yazıqlar olsun sənə. Bəs bilmirsən ki, indiki zəmanədə COVID olmamaq ayıb sayılır?

— Yox əşi, elə şey olmaz, düz deyirsən?

— Heç sübhən olmasın!

— Çox sağ ol ki, gözümü açdın. Bəs onda gedim mən də COVID olum, yoxsa camaatdan ayıbdır. Utandım vallah.

Kütlənin «ayıb sayılır» dediyi hər şeyə uymaq gülüncdür. Ağıl camaatın dedi-qodusunda yox, öz düşüncəndədir.

Atam pul köçürməli olduğu üçün onunla birlikdə bankda bir saat vaxt keçirməli oldum. Sonunda səbrim çatmadı və ona dedim:

— Ata, gəl sənin bank işlərini internet üzərindən görək. Nə deyirsən?

— Bu, mənə nə verəcək, oğul? — deyə atam təəccüblə mənə baxdı.

— Sən daha pul köçürmək üçün bankda bir saat vaxt itirməyəcəksən. Hətta internet sənə alış-verişini də onlayn etmək imkanı verəcək. Hər şey çox asan və rahat olacaq, — deyə tez cavab verdim.

Atamı internet aləminə cəlb edə biləcəyim təşəbbüs məni çox həvəsləndirmişdi.

Atam soruşdu:

— Əgər sən deyəni etsəm, onda mən evdən bayıra çıxmalı olmayacağam. Eləmi?

— Elədir, elədir, ata.

Mən ona hətta alacağı ərzaqların da qapıya qədər gətirilə biləcəyini, Amazon şirkətinin hər şeyi alıcının evinə çatdırdığını söylədim.

Atamın cavabından dilim ağzımda qurudu:

— Oğlum, mən bankda keçirdiyim bir saat ərzində dörd dostumu gördüm, məni çoxdandır yaxşı tanıyan bank işçiləri ilə söhbət etdim.

Bilirsən ki, mən tənhayam... mənim insanları görməyə ehtiyacım var. Geyinib-gecinib banka gəlməyi xoşlayıram. Kifayət qədər vaxtım var, həmişə canlı ünsiyyətdən həzz alıram.

İki il əvvəl mən xəstələnəndə həmişə meyvə aldığım yaxınlıqdakı dükanın satıcısı məni görməyə gəldi, xəstə olduğuma çox pərişan oldu, yatağımın yanında oturub halıma şərik oldu.

Bir müddət əvvəl anan səhər gəzintisi zamanı yıxılanda məhəlləmizin baqqalı onu qaldırıb maşınına mindirərək tez bir zamanda evimizə çatdırmışdı. Çünki harada yaşadığımızı bilirdi.

Əgər hər şey onlayn olsa, mən bu insani duyğulardan məhrum olmayacağammı?

Axı nəyə görə hər şey evimə qədər gətirilsin deyə yalnız kompüterlə ünsiyyətdə olmalıyam?

Mən «elektron satıcı»nın yerinə ünsiyyətdə olduğum adamı tanımaq istəyirəm. Mən canlı əlaqə, münasibət istəyirəm.

Amazon bunu da edə bilərmi?

Texnologiya həyat deyil.

Vaxtını cihazlarla yox, insanlarla keçir, oğul.

Texnologiya rahatlıq verir, amma həyatı əvəz etmir. Əsl dəyər canlı ünsiyyətdə, insanla insan arasındakı istilikdədir.

Xoş gəldin, bəyim

Rəhmətlik atam Hafiz Əli Çanaqqalada olarkən mən hələ anamın bətnində, yeddi aylıq idim. Atamı heç görmədim, tanımadım. Onun heç bir fotoşəkli belə yox idi.

Çox ağır günlər idi. Səfərbərlik, işğal dövrü, qurtuluş, yoxsulluq, sıxıntı illəri...

Uşaqlığımız daim çörək dalınca qaçmaqla, acılar içində keçdi.

Anam bir yerə getmək istəyəndə həmişə yanıma gələr və:

— Oğlum, mən bazara gedirəm. Atan gələrsə, dərhal mənə xəbər ver!

— Xalangilə gedirəm. Atan gələrsə, dərhal mənə xəbər ver!

— Qonşuya gedirəm. Atan gələrsə, dərhal mənə xəbər ver! — deyərdi.

Anam hey gözü yolda atamı gözlədi.

Mən böyüdüm, iş sahibi oldum, bir dükan açdım. Anam həmişəki kimi yenə bir yerə gedəndə dükana gələr, hara gedəcəyini deyər və: «Atan gələrsə, mənə xəbər ver, ha!» deyə əlavə edərdi.

İllər keçdi. Anam yaşlandı. Buna baxmayaraq yenə də adətinə sadiq qalıb əsasına söykənə-söykənə yanıma gələr: «Atan gələrsə, məni çağır, ha!» deyərdi.

Bir gün halı pisləşdi, yatağa düşdü.

Ölüm ayağında bizimlə vidalaşdı: «Mənə yaxşı baxdınız, haqqınızı halal edin» dedi. Yavaşca mənə tərəf dönüb: «Atan gələrsə, ona deyərsən ki, anam həmişə səni gözlədi» dedi. Birdən nə oldusa, başını qaldırıb qapıya tərəf boylandı və gülümsəyərək: «Xoş gəldin, bəyim, xoş gəldin!» deyib ruhunu tapşırdı.

* * *

Balıkəsirdə yaşayan qoca pinəçi Cövdət Alqalpın xatirələrindən.

Qələmə alan: araşdırmaçı yazar, Bursa Çınar Anadolu Liseyinin coğrafiya müəllimi Mustafa Doğru.

* * *

18 Mart Çanaqqala zəfəri günüdür.

Əgər 1915-də Çanaqqala düşsəydi, Anadoluda uydurma dövlətlər qurulacaq, burada yaşayan xalqlar bir-birinə düşmən edilib qırdırılacaq, ölkə ingilis, fransız və italyanların müstəmləkəsinə çevriləcəkdi.

* * *

İçində Çanaqqalada şəhid olmuş azərbaycanlı əsgərlərimiz də olmaqla, bütün şəhidlərin ruhu şad olsun! Heç bir ananın gözü yolda qalmasın!

Bir ananın ömürlük sədaqəti və intizarı sevginin ən saf ifadəsidir. Vətən uğrunda şəhid olanların və gözü yolda qalan anaların xatirəsi müqəddəsdir.

Anam danışırdı: «Çox gənc yaşımda atanla evləndim. Nə düz-əməlli yemək bişirə bilirdim, nə də iynə götürüb naxış-tikiş tikməyi. Bir gün qaynanam — sənin nənən — qonşuya getməyə hazırlaşarkən yunlarını yuyub qurutduğu yorğanı önümə sərib: ‘Bunu mən dönənə qədər sırıyıb qurtararsan’, dedi. Başladım sırımağa, amma gücüm çatmadı. İynə yorğandan keçmirdi. Ağlamaq tutdu məni. Bir tərəfdən iynə əlimə batır, ağrıdan gözlərim yaşarırdı, digər tərəfdən də qaynanama nə deyəcəyimi bilmədiyim üçün göz yaşlarım səngimirdi.

Bu vaxt atan nahar fasiləsinə evə gəlir. Məni ağlayan görüb iynəni əlinə alır, qısa müddətdə yorğanı sırıyıb bitirir və bir qırağa qoyur. Sonra da yeməyini yeyib işinə gedir. Qaynanama heç nə söyləmir. Qadın evə qayıdanda yorğanın tam hazır olduğunu görür və çox məmnun qalır.»

Boş yerə deməyiblər: «Yol yormursa, yoldaşındandır.»

Yol deyil, yanındakı adam yorur və ya yükünü yüngülləşdirir. Doğru yoldaş çətin işi belə asanlaşdırır.

Birini əfv etmək — onu sevmək demək deyil; onunla danışmaq, münasibəti davam etdirmək məcburiyyətində olmaq demək deyil; onun günahsız, haqlı olduğunu qəbul etmək demək deyil.

Birini əfv etmək — məyusluğun, küskünlüyün, nifrətin zindanından qurtulmaq, sizə vurulan yaranın acısını artıq hiss etməmək deməkdir.

Əfv edin və azad olun. Əfv edin, amma əsla unutmayın, yoxsa yenə təkrar yaralanarsınız.

Bağışlamaq qarşı tərəfi haqlı çıxarmaq deyil — kin və küskünlük zindanından özünü azad etməkdir. Əfv et və rahatla, amma dərsini də unutma.